smartfon

 
smartfon
3.12.2010
Jak należy prawidłowo odmieniać słowo smartfon? Czy, analogicznie do telefonu, w dopełniaczu powiemy smartfonu, czy też raczej smartfona?
Nie tylko telefon przemawia za tym, żeby odmieniać smartfon – smartfonu, ale także liczne inne nazwy na -fon, np. domofon, magnetofon, mikrofon, saksofon. Jeżeli jednak kierować się nie formą, ale znaczeniem, to nie sposób zaprzeczyć, że smartfon bliższy jest – nie tyle technicznie, co kulturowo – takim urządzeniom, jak Iphone, iPod, discman, walkman, laptop, netbook, których nazwy tworzą dopełniacz z koncówką -a. Mamy więc tu do czynienia z kolizją kryterium formalnego i semantycznego, podobnie jak np. w wyrazie słodzik, o którym w poradni wypowiadaliśmy się kilka lat temu.
Warto zajrzeć do drugiej z porad dotyczących słodzika (słodziku) (zob. Co ma toner wspólnego ze słodzikiem?). Kończyła się ona hipotezą, że językoznawcy wybierają chętniej taki model odmiany, który oparty jest na znaczeniu wyrazu, a więc wymaga subtelnych analiz, podczas gdy laicy wybierają model prostszy, oparty na budowie wyrazu. Przykład smartfona (smartfonu?) pokazuje, że hipoteza ta nie w całym zakresie jest prawdziwa: odmiana smartfon – smartfona jest przecież oparta na analogiach wcale nie strukturalnych, ale funkcjonalnych, semantycznych, a nawet – jak powiedziałem wyżej – kulturowych.
Dla pełności obrazu trzeba oczywiście dodać, że nie idzie tu tylko o dopełniacz, ale także o równokształtny biernik i nie tylko o odmianę, ale przede wszystkim o rodzaj gramatyczny i warunkowaną przezeń łączliwość składniową wyrazu. Otóż coraz więcej wśród nowych zapożyczeń znajdujemy rzeczowników męskich, które są referencjalnie nieżywotne, a odmieniają się jak żywotne, por. laptop – laptopa jak kot – kota. Omawiany tu smartfon należy do tej właśnie grupy.
A ponieważ wiem, że korespondenci naszej poradni na ogół oczekują na koniec jasnej dyrektywy, więc doradzam: dajmy pierwszeństwo formie smartfona, traktując smartfonu jako jej rzadszy wariant.
Mirosław Bańko, PWN
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego