interpunkcja

 
Tu znajdziesz informacje, w jakich sytuacjach stosować poszczególne znaki przestankowe, jakie mają inne zastosowania poza swoją podstawowa funkcją. Dowiesz się, gdzie postawić przecinek, kiedy lepiej użyć średnika, czy można pominąć kropkę, kiedy konieczny jest cudzysłów, jaką funkcję ma wielokropek. Jeśli chcesz, by twój tekst był właściwie zrozumiany, czytaj odpowiedzi naszych ekspertów.
  • przecinki w konstrukcji apozycyjnej
    26.05.2015
    Dzień dobry.
    Moje pytanie dotyczy interpunkcji. Oto typ zdania, z którym mam problem: „Amerykański aktor komediowy, Adam Sandler, zdobył prestiżową nagrodę...”. Czy te dwa przecinki, przed i po imieniu i nazwisku, postawiłem prawidłowo? Czy może powinienem umieścić przecinek tylko w jednym miejscu albo wcale?
    Z góry dziękuję za odpowiedź
    To zależy od tego, czy słowa Amerykański aktor komediowy mają referencję określoną, czy nie. Jeśli tak, to przecinki należy postawić, por. „Twórca teorii względności, Albert Einstein, był...”. Jeżeli natomiast słowa Amerykański aktor komediowy odnoszą się do nieznanej osoby, to przecinki są niepotrzebne, por. „Aktor Adam Sandler zdobył...”, „Amerykański aktor Adam Sandler zdobył...” i analogicznie „Amerykański aktor komediowy Adam Sandler zdobył...”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • otworzyć i zamknąć
    25.05.2015
    Szanowni Państwo,
    proszę o wskazanie zdania z poprawnie wstawionymi przecinkami:
    To, co mogę w tej sytuacji, to zaproponować pomoc.
    To, co mogę w tej sytuacji to zaproponować pomoc.
    Dziękuję i pozdrawiam
    Sylwia
    Pierwsze zdanie jest poprawne interpunkcyjnie, drugie nie. Wypowiedzenie podrzędne trzeba nie tylko otworzyć przecinkiem, ale i zamknąć.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • chcąc nie chcąc i rad nierad
    23.05.2015
    Szanowni Językoznawcy,
    czy wyrażenia typu: chcąc nie chcąc, rad nierad wymagają oddzielenia ich przecinkami z obu stron od reszty tekstu?
    Pozdrawiam
    Anna
    Nie ma takiego obowiązku. Wydzielenie pierwszego zwrotu przecinkami wydaje się naturalniejsze o tyle, że ma on postać imiesłowowego równoważnika zdania (choć nim nie jest). Aby drugi zwrot wydzielić przecinkami, trzeba mieć specjalny powód, zapewne zwróci to uwagę czytelnika. Ale w zasadzie można, np. „Stamtąd Magda przeniosła się do okazałego mieszkania w centrum Berlina. Za które on, rad nierad, płacił” (Janusz Rudnicki, Mój Wehrmacht).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • a zarazem
    18.05.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Czy przed zwrotem a zarazem nie powinno się stawiać przecinka? Nigdy? W zasadzie a można zawsze wymienić na i. A może właśnie powinno? Czy jest to kwestia uznaniowa? „Była piękna (,) a zarazem niebezpieczna”, „Mógł (,) a zarazem nie mógł tego powiedzieć”.
    Pozdrawiam
    Anna
    Proszę stawiać przecinek i nie szukać drugiego dna. Bezprzecinkowe a synonimiczne wobec i jest rzadkie i przestarzałe, por. „Słowik śpiewał cicho a łagodnie” (za Kieszonkowym słownikiem interpunkcyjnym Jerzego Podrackiego i Aliny Gałązki), więc nie warto rozszerzać jego interpunkcji na a zarazem.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • przecinek a wypowiedzenie
    17.05.2015
    Szanowni Państwo,
    od kilku dni zastanawiam się, czy w wypowiedzeniu: „Praktyczne porady, jak pokonać oszustów ich własną bronią” powinien być przecinek. Nie widząc żadnego orzeczenia, byłam gotowa go usunąć. Zapytałam jednak o zdanie kilka osób, które w moim odczuciu powinny „wiedzieć lepiej”, a te broniły owego nieszczęsnego przecinka z przekonaniem równym mojemu, aby go usunąć. Zwracam się do Państwa o rozstrzygnięcie kwestii.
    Z wyrazami szacunku
    Ewelina Leszczyńska
    Przecinek oddziela zdanie podrzędne od nadrzędnego, ale dotyczy to także równoważników zdań. W szczególności wypowiedzenia podrzędne przydawkowe – jak w Pani przykładzie – rozwijają treść frazy nominalnej i od niej są w rzeczywistości zależne, a nie tyle od całego wypowiedzenia nadrzędnego. Gdyby więc nawet wypowiedzenie nadrzędne zredukować do samego rzeczownika, a pominięcie kontekstu oznaczyć wielokropkiem, to i tak konstrukcja taka wymagałaby przecinka: „(...) porady, jako pokonać oszustów ich własną bronią”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • trzy zdania w cudzysłowie
    12.05.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Czy w przypadku kilku przypuszczalnych wypowiedzi ujętych w cudzysłów, jeśli każda z nich kończy się pytajnikiem, wykrzyknikiem lub wielokropkiem, nie potrzeba pomiędzy nimi żadnych znaków interpunkcyjnych? Przykład:
    „Gdzie jeszcze możemy się spotkać?” „Hmm, może na plaży…” „Zgoda!” – tak pewnie się to odbyło.
    Pozdrawiam
    Anna
    Pytajnik, wykrzyknik i wielokropek zastępują znaki interpunkcyjne oddzielające. Gdyby zatem miało dojść do takiego zbiegu znaków przestankowych, znak zapytania, wykrzyknienia oraz wielokropek pozostawiamy, a przecinek, średnik i kropkę zwykle pomijamy, np.
    Pytania te, wywodzące się z rzymskiej retoryki Kwintyliana, tworzą następujący schemat: kto? co? kiedy? gdzie? dlaczego? jak?
    Nieco inaczej przedstawia się sytuacja, gdy wyliczamy np. różne wypowiedzenia bądź tytuły, których omawiane tu znaki stanowią integralną część. Wówczas poszczególne elementy wyliczenia oddzielimy zwykle przecinkami, por.
    Zazwyczaj zadawano trzy pytania: „Jak masz na imię?”, „Jak masz na drugie imię?”, „Jak masz na nazwisko?”.
    Nie znał autorów następujących publikacji: Mój syn mordercą?, Kocham i cierpię!, Noce i dnie.
    Jeszcze inaczej sprawa będzie się przedstawiała, gdy przyjdzie nam przytoczyć w ciągu – jako cytat – wymianę dialogową dwóch osób. O takiej bowiem sytuacji jest chyba mowa w pytaniu. Autor tekstu rekonstruuje hipotetyczną wymianę wypowiedzi – a więc dialog – dwóch osób.
    Staniemy tu przed problemem, w którym z jednej strony trzeba pokazać ciągłość treściową kolejnych wypowiedzi, z drugiej zaś – skutecznie zasygnalizować zmienność ról nadawcy i odbiorcy. Kiedy taki dialog byłby przedstawiany w książce beletrystycznej lub zbeletryzowanej, poszczególne kwestie byłyby zapisane od nowego wiersza i rozpoczynałyby się pauzą dialogową. Byłby to bardzo mocny sygnał, pokazujący, że mamy do czynienia z dialogiem lub polilogiem. W przytoczonym zdaniu nie widać na pierwszy rzut oka, że to dialog. Dialogowość całości ujawnia się po przeczytaniu kolejnych zdań w cudzysłowach.
    Pomija Pani znaki interpunkcyjne oddzielające, jakby w obawie, że zamienią one pewne kontinuum wypowiedzi w wyliczankę i przez to zaginie gdzieś sens wymiany dialogowej jako całości. Rozstrzygnięciu temu trudno postawić zarzut. Jednak zapis w ciągu z użyciem cudzysłowów nie pokazuje dość wyraźnie, że mamy do czynienia z wymianą dialogową (pierwsze i trzecie zdanie wypowiada jedna osoba, drugie – inna).
    By unaocznić zmienność ról nadawczo-odbiorczych w przytaczanych wypowiedziach, warto się być może posłużyć pauzą dialogową. Wówczas omawiane tu zdanie miałoby następujący zapis:
    „– Gdzie jeszcze możemy się spotkać?” „– Hmm, może na plaży…” „– Zgoda!” – tak pewnie się to odbyło.
    Wówczas cudzysłowy podkreślałyby „obcość” przytaczanych słów (mimo iż autor wymyśla te słowa, to siłą rzeczy wstawia je w cudze usta), a myślniki pokazywały, że jest to wymiana dialogowa. Przy czym nie jest tu istotne, czy jest to zapis rozmowy realnej, czy hipotetycznej, czy jakiejkolwiek innej.
    Adam Wolański
  • Słowo ad w odnośnikach do planu
    12.05.2015
    Witam,
    czy w protokołach po użyciu słowa ad i liczebnika porządkowego powinna stać kropka? „Ad 1 Pani Dyrektor powitała...” czy może „Ad 1. Pani Dyrektor powitała...”?
    Kropkę należy postawić po liczbie (zamiast niej można czasem użyć dwukropka albo myślnika, ale kropka jest w tej funkcji używana najczęściej). Nie należy stawiać kropki po słowie ad, które nie jest skrótem, tylko łacińskim przyimkiem o znaczeniu 'do'. Uświadomienie sobie tego uzmysławia, że po liczbie jakiś znak interpunkcyjny trzeba umieścić. W polskim przekładzie nie napisalibyśmy przecież: „Do [punktu] 1 Pani Dyrektor powitała...”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Wie pan jaki?
    10.05.2015
    Szanowni Państwo,
    mam pytanie o interpunkcję w następującym zestawie zdań (jest to zapis części dialogu między bohaterami opowieści): „Zostanie tylko jeden sposób, aby ją uwolnić... Wie pan(,) jaki”. Ten ostatni człon, zdaje się, należałoby potraktować jako jednowyrazowe zdanie eliptyczne. Jednocześnie przecinek przed nim wygląda co najmniej dziwnie – oddzielamy raptem jeden wyraz i to ten finalny... Jak zatem należy potraktować to zdanie?
    Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam
    KK
    Przecinek w oznaczonym miejscu należy pominąć, zob. zasadę [363] (90.A.2), uwagę 2 w WSO PWN.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Przecinki chodzą parami
    9.05.2015
    Dzień dobry,
    chciałbym zapytać o zasadność przecinków (umieszczonych w nawiasie) w poniższych zdaniach:
    Powiedział, że się nie zgadza(,) i wyszedł.
    Utrzymywał, że miał rację(,) i powiedział, że nie wyjdzie.
    Zapytałem, czy to prawda(,) i odszedłem.
    Pozdrawiam
    Zdanie podrzędne ujmujemy w przecinki z obu stron. Pomijamy przecinek tylko wtedy, gdy miałby on sąsiadować z innym znakiem, np. kropką, średnikiem lub nawiasem. Zdanie: „Powiedział, że się nie zgadza, i wyszedł” mówi więc coś o tej samej osobie, która coś powiedziała, a potem wyszła. Gdyby napisać: „Powiedział, że się nie zgadza i wyszedł”, można by pomyśleć, że chodzi tu o dwie osoby, z których jedna coś powiedziała, a druga się nie zgodziła i wyszła. Jeśli piszący naprawdę miałby to na myśli, to dla jasności mógłby napisać: „Powiedział, że się nie zgadza i że wyszedł”. W ten sposób uniknąłby też podejrzeń, że nie zna interpunkcji.
    Przy normalnej interpretacji, jaką nasuwa znaczenie wyrazów i doświadczenie życiowe, w podanych przez Pana przykładach wszystkie przecinku są potrzebne, także te podane w nawiasie. Niepotrzebne są tylko nawiasy.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • co prawda
    8.05.2015
    Czy mogą mi państwo wyjaśnić, dlaczego przed co prawda nie stawia się przecinka? Przed co przeważnie się stawia, jaka jest więc różnica? Mam też konkretny przykład: „Mogłem, co prawda zatroszczyć się o niego, tak jak troszczyłem się przez ostatnie pół roku o Viktorię”. Tutaj definitywnie przecinek jest zbędny, nie potrafię jednak wyjaśnić znajomej, dlaczego tego przecinka w tym miejscu nie należy stawiać.
    Nie mogę potwierdzić, aby przed co prawda nie stawiało się przecinka, z pewnością wolno go postawić, przy czym jeśli użyjemy pierwszego, to koniecznie musimy postawić też drugi, a więc: „Mogłem, co prawda, zatroszczyć się o niego, tak jak troszczyłem się przez ostatnie pół roku o Viktorię”. Bez przecinków zdania takie też uchodzą za poprawne, choć według mnie tracą na czytelności.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • A co, jeśli...
    8.05.2015
    Szanowni Państwo,
    chciałem zapytać o interpunkcję w zdaniu: „A co(,) jeśli/gdy prognozy zawiodą?”. Chodzi o podany w nawiasie przecinek. Pytanie łatwo uzupełnić o czasownik, uzasadniający obecność przecinka, ale co, (!) gdy go nie ma? Gdybym w poprzednim pytaniu dostawił wtedy, nie wahałbym się, ale bez dodatkowego słowa mamy zestawienie spójników i zaimków, których radzi się raczej nie oddzielać. Fakt, gdyby np. w pierwszym pytaniu zrezygnować z A, przecinek po co wyglądałby kiepsko.
    Bez przecinka należy napisać: „A jeśli prognozy zawiodą?”. Słowo a nie jest tu spójnikiem, lecz partykułą, która wprowadza wypowiedzenie, zwykle kwestię dialogową, i oznacza jego początek.
    W przykładzie „A co, jeśli prognozy zawiodą?” mamy elipsę czasownika w pierwszym wypowiedzeniu składowym, po uzupełnieniu pustego miejsca potrzeba użycia przecinka staje się oczywista, np. „A co będzie, jeśli prognozy zawiodą?”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • zaimek względny a interpunkcja
    30.04.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Czy interpunkcja w poniższym zdaniu jest poprawna?
    Nie potrafię odpowiedzieć, dlaczego, jak tylko dostaję do ręki książkę, to robię się głodny, choćbym przed chwilą jadł.
    Chodzi mi o przecinek przed słowem dlaczego (i ewentualnie po nim). Z jednej strony jakoś kłuje mnie w oczy, z drugiej – jakby sprowadzić to zdanie do postaci: „Nie potrafię odpowiedzieć, dlaczego robię się głodny”, wydaje się całkowicie zasadny.
    Pozdrawiam
    Anna
    Interpunkcja w podanym przykładzie jest poprawna. Zaimki względne zachowują się w takich wypadkach inaczej niż spójniki, por.
    Nie potrafię odpowiedzieć, dlaczego, jak tylko dostaję do ręki książkę, to...
    Nie potrafię odpowiedzieć, ale jak tylko dostaję do ręki książkę, to...
    Proszę zwrócić uwagę na obecność przecinka między dlaczego i jak oraz brak przecinka między ale i jak.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • cytat w nawiasie
    28.04.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Jak powinna wyglądać interpunkcja w zdaniu, gdzie jako komentarz w nawiasie pojawia się cytat. Chodzi mi o kropkę zamykającą cytowane zdanie, którą stawia się po cytacie, i drugą na koniec całego zdania, po nawiasie. Czy w tym przypadku wystarczy jedna kropka – po nawiasie? Na przykład: Treść zdania („Będący cytatem komentarz, stanowiący zdanie, czyli zaczynający się wielką literą”). A co z kropką po cytacie w przypadku, gdyby po nawiasie szedł dalszy ciąg zdania głównego?
    Anna
    Rozumiem, że cytat w nawiasie składa się tylko z jednego zdania (w przeciwnym razie cała konstrukcja byłaby zbyt skomplikowana i należałoby ją zmienić). W takim wypadku zdania w cudzysłowie nie trzeba zamykać kropką. Podaję przykład:
    Pojawia się element kontestacji i świadomego kreowania swego wizerunku („A przy tym, na przekór kaczkom,/ Czesała się wykałaczką”), powraca też koncept frazeologiczny („Kupiła raz maczku paczkę,/ By pisać list drobnym maczkiem”).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • taki, jak
    26.04.2015
    Czy w podanym zdaniu należałoby postawić przecinek przed słowem jak"?
    To było przerażające, takie jak mówiła Julia, choć niezupełnie.
    Między taki a jak można uczynić pauzę albo nie, ale zasady użycia przecinka zależą od budowy zdania, a ta każe postawić przecinek przed jak, gdyż od tego słowa zaczyna się zdanie podrzędne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wyliczenie
    24.04.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Czy poniższe zdanie jest interpunkcyjnie poprawne?
    Dalsze losy autorów tego dzieła: pana A, pana B i pana C są nadzwyczaj ciekawe.
    Chodzi mi o konstrukcję: dwukropek, wyliczanie po nim i dalszy ciąg zdania. Nie mam wątpliwości, jeśli po wyliczaniu następuje kropka (jak powyżej), przecinek czy średnik. Ale jakoś tak dziwnie, gdy po prostu leci dalszy ciąg zdania (zwłaszcza gdy wyliczanie jest długie).
    Pozdrawiam
    Anna
    Chyba czegoś nie rozumiem. Pisze Pani: „jeśli po wyliczaniu następuje kropka (jak powyżej)”, ale przecież w Pani przykładzie po wyliczeniu nie ma kropki, jest dopiero na końcu przykładu. Poza tym wszystko w porządku, interpunkcja w przykładowym zdaniu jest poprawna.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • zbieg wykrzyknika i nawiasu
    22.04.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Który z poniższych zapisów jest poprawmy?
    1) Pierwsze zdanie. (Komentarz do niego. Dodatkowy komentarz!). – jeśli ten zapis jest błędny, jaki będzie poprawny, aby nawias pozostał częścią zdania?
    2) Pierwsze zdanie. (Komentarz do niego. Dodatkowy komentarz!) – bez kropki na końcu, skoro w nawiasie jest wykrzyknik?
    3) Pierwsze zdanie. (Komentarz do niego. Dodatkowy komentarz). – przypadek, kiedy oba zdania w nawiasie kończą się kropką.
    Pozdrawiam
    Anna
    Wtrąceniem nawiasowym może być tekst w formie całego zdania lub nawet ciągu zdań. Wtrącenie takie zazwyczaj tworzy element międzywypowiedzeniowy. Kropkę zamykającą zdanie (lub zdania) wtrącenia umieszcza się zawsze po nawiasie, a więc poprawny będzie przykład 3, por.
    Pierwsze zdanie. (Komentarz do niego. Dodatkowy komentarz).
    Jeżeli natomiast zdanie w nawiasie (lub ostatnie zdanie w przypadku ich większej liczby) kończy się pytajnikiem, wykrzyknikiem, wielokropkiem lub kombinacją tych znaków, to pozostawia się te znaki przed nawiasem, a po nim nie stawia się już dodatkowo kropki, a więc poprawny będzie przykład 2, por.
    Pierwsze zdanie. (Komentarz do niego. Dodatkowy komentarz!)
    Jeśli pierwszy przykład miałby być poprawny, a wstawka nawiasowa miałaby być częścią jednego zdania ortograficznego (rozumianego tu jako ciąg znaków od wielkiej litery do kropki), to schemat mógłby np. wyglądać w następujący sposób:
    Zdanie (komentarz do niego; dodatkowy komentarz!).
    przy czym oba komentarze mogłyby zawierać osobową formę czasownika (być w sensie gramatycznym zdaniami), nie zawierać osobowej formy czasownika (być równoważnikami zdania) lub mieć formę mieszaną.
    Adam Wolański
  • jako – z przecinkiem czy bez?
    13.04.2015
    Dzień dobry,
    mam wątpliwość, czy w zdaniu: „Jako spółka firma istnieje od 25 lat” po spółce powinien być przecinek?
    Będę zobowiązana za pomoc
    Pozdrawiam
    Nie ma takiej potrzeby. Słownik interpunkcyjny PWN (Jerzy Podracki, Alina Gałązka) przewiduje możliwość użycia przecinka, gdy wyrażenie wprowadzone słowem jako określa przyczynę czegoś (autorzy zilustrowali to przykładem: „Jako nauczyciel, powinien czuć się zawsze młodo”). Jest więc taka możliwość, ale nie ma obowiązku, zresztą do Pani przykładu interpretacja przyczynowa się nie stosuje. Nie mówi on przecież, że firma istnieje od 25 lat, ponieważ jest spółką.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • ... ale podejrzewam, że tak
    10.04.2015
    Czy w tym zdaniu powinien być jeszcze jakiś przecinek: „Niezbyt udana, ale podejrzewam że prawdziwa historia”?
    Nietypowy przykład, charakterystyczny raczej dla polszczyzny mówionej, z jej zaburzonym porządkiem składniowym. Całostką składniową jest fraza niezbyt udana, ale prawdziwa, której interpunkcja nie sprawia kłopotów. Jej drugi człon można poprzedzić partykułą, która nie wymaga dodatkowego przecinka, np. niezbyt udana, ale przypuszczalnie prawdziwa. Słowa podejrzewam że są funkcjonalnym odpowiednikiem takiej partykuły i gdyby interpunkcję uzależnić od tak postrzeganej budowy zdania, to do przykładu podanego w pytaniu żadnego przecinka bym nie dopisał. Zasady polskiej interpunkcji nie są jednak oparte na składni dystrybucyjnej, lecz tradycyjnej, która zdanie dzieli dość mechanicznie na odcinki (tzw. zdania składowe) skupione wokół form finitywnych czasownika. Myślę więc, że bardziej w duchu interpunkcji polskiej będzie przecinek postawić: „Niezbyt udana, ale podejrzewam, że prawdziwa historia”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • hasło reklamowe
    8.04.2015
    Dzień dobry!
    Czy w haśle reklamowym: „Laptop czy tablet? Oto jest pytanie!” powinien pojawić się przecinek po słowie laptop?
    Dziękuję za pomoc!
    AB
    Przecinek jest zbyteczny, ale to nie najważniejsza rzecz. Pozwolę sobie ponarzekać na samo hasło, choć mnie nie proszono. Odbiorca rozpozna w nim aluzję do pewnej historii opowiedzianej przez znanego Anglika i uświadomi sobie, że tragizm jej bohatera nie ma się nijak do rozterek współczesnego nabywcy. Jeśli jest między nimi jakiś związek, to taki, że to, co kiedyś miało wymiar tragiczny, dziś służy zabawie. Może więc, nie owijając w bawełnę, zrobić aluzję do innego klasyka, który pisał: „Osiołkowi w żłoby dano...”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Powiedział (,) co i jak
    3.04.2015
    Szanowna Poradnio!
    Bardzo proszę o rozwianie moich wątpliwości dotyczących wyrażenia co i jak w zdaniu: „Przyszedł do nas i powiedział (,) co i jak”. Czy należy je oddzielić przecinkiem i potraktować jak równoważnik, czy może nie oddzielać podobnie jak zaimek dlaczego w podobnym zdaniu?
    Pozdrowienia
    Mira
    Do kwestii tej odnosi się uwaga 2 w regule [363] WSO PWN: „Przecinek należy również pominąć przed zaimkami względnymi wprowadzającymi takie pozorne zdania podrzędne, które nie są rozwijane, np. Nie dostał kolacji i nie miał pojęcia dlaczego”. W słowniku podano na tę okoliczność jeszcze kilka innych przykładów, ale w żadnym nie ma zaimków połączonych spójnikiem, jak w Pani pytaniu. Piszący muszą więc decydować sami.
    Moim zdaniem zacytowany tu przepis jest niepotrzebny. Nie ma sensu normalizować wszystkiego, zwłaszcza gdy regulacja nie obejmuje całości problemu. Oczekiwanie użytkowników polszczyzny – a więc pewnie też korespondentów naszej poradni – jest jednak takie, aby na wszystko był jakiś przepis (czytaj: paragraf). Nie mogę się więc uchylić od odpowiedzi i proponuję, aby zacytowanej wyżej uwadze 2 nie nadawać interpretacji rozszerzającej, lecz stosować ją tylko do samotnych zaimków, tak jak w przykładach podanych w słowniku. W innych sytuacjach, gdy w wypowiedzeniu podrzędnym brak orzeczenia, radzę używać przecinka, np.
    1. Powiedział, co i jak.
    2. Nie wiemy, kto, z kim, kiedy i dlaczego.
    3. Siostra? Ciekawe, czyja siostra?
    Przykład 2 powinien służyć za najlepsze uzasadnienie: gdyby pominąć przecinek przed kto, doszłoby do dziwnej sytuacji, w której przecinek wskazywałby na granice między zaimkami, a nie wskazywał strukturalnie ważniejszej granicy między wypowiedzeniem nadrzędnym a podrzędnym.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski