interpunkcja

 
Tu znajdziesz informacje, w jakich sytuacjach stosować poszczególne znaki przestankowe, jakie mają inne zastosowania poza swoją podstawowa funkcją. Dowiesz się, gdzie postawić przecinek, kiedy lepiej użyć średnika, czy można pominąć kropkę, kiedy konieczny jest cudzysłów, jaką funkcję ma wielokropek. Jeśli chcesz, by twój tekst był właściwie zrozumiany, czytaj odpowiedzi naszych ekspertów.
  • kłopotliwe niż
    27.01.2015
    Szanowny Panie Profesorze,
    wielokrotnie pisał Pan, że wypowiedzenie typu „Woleli oszukiwać niż/zamiast zwyciężać” nie jest zdaniem złożonym i dlatego nie należy stawiać w nim przecinka. E. Łuczyński podaje we Współczesnej interpunkcji polskiej, że wypowiedzenie z członem bezokolicznikowym uznaje się czasem za złożone, a sam bezokolicznik za równoważnik zdania. Fakt, napiszemy przecież: „Woleli oszukiwać, by / ale / lecz zwyciężać”. Dlaczego więc niż czy zamiast należy potraktować inaczej?
    Pisałem, jak rzecz ujmują słowniki ortograficzne (w WSO PWN odpowiednia zasada ma numer [379]). Nie porównywałem jednak różnych kodyfikacji i nie przyglądałem się, jak norma skodyfikowana ma się w tym zakresie do uzusu. Profesor Edward Łuczyński poświęcił interpunkcji wiele publikacji, więc ma do sprawy inny stosunek. Jego obserwacje i ustalenia można by wykorzystać w celu lepszego ujęcia wielu problemów interpunkcyjnych w następnych słownikach ortograficznych. Na razie mogę powiedzieć tylko, że w zasadzie przed niezdaniowym niż nie umieszczamy przecinka, ale są podstawy, by kiedyś ten stan rzeczy zmienić.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pisownia skrótów czasopism i gier komputerowych
    26.01.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Tytuły czasopism ujmujemy w cudzysłów, rozumiem, że podobnie powinny być wyróżnione tytuły gier komputerowych (lub kursywą). Czy dopuszczalna jest opcja niewyróżniania jednych i drugich w żaden sposób? I co z ich skrótowcami (np. Kobieta i Życie – KiŻ, World of Warcraft – WoW)? Spotkałam się ze stwierdzeniem, że już skrótowce absolutnie nie powinny być w cudzysłowie.
    Anna
    Przytaczane w tekście tytuły książek oraz ich części (tomów, rozdziałów itp.), gazet i czasopism, wierszy, artykułów, obrazów, rzeźb, utworów muzycznych, filmów, gier komputerowych, programów telewizyjnych i audycji radiowych umieszcza się zwyczajowo w cudzysłowie lub składa kursywą. Jeśli w tym samym tekście przytacza się tytuły nieperiodyków (tytuły książek, filmów, gier itp.) i periodyków (tytuły gazet i czasopism, serii wydawniczych, cykli programów tv itp.), to pierwsze składa się zazwyczaj kursywą, a drugie umieszcza w cudzysłowie. Bez cudzysłowu i bez kursywy podaje się zwyczajowo tylko tytuły aktów prawnych, odezw, deklaracji, tytuły domyślne oraz utarte określenia tytułowe, np. Konstytucja 3 maja, Uniwersał połaniecki, Kronika Helmolda, Roczniki kwedlinburskie, Geograf Bawarski. Tak pokrótce wygląda praktyka edytorska w odniesieniu do różnego typu tytułów.
    Powodem, dla którego zwykło się polskojęzyczne tytuły wyróżniać cudzysłowem lub kursywą, jest pisownia tylko pierwszego wyrazu wielką literą (wyjątek stanowią tytuły periodyków i ksiąg biblijnych). Wyróżnienie typograficzne bądź interpunkcyjne sprawia, że właściwie identyfikujemy początek i koniec tytułu i nie będziemy mieli kłopotu z interpretacją zdania zawierającego tak oznaczony tytuł (por. „Pan Tadeusz został wczoraj do nas przysłany, a Martę trzeba było odesłać do domu klienta” i „«Pan Tadeusz» został wczoraj do nas przysłany, a «Martę» trzeba było odesłać do domu klienta)”. Nie ma natomiast potrzeby ujmowania w cudzysłów bądź składania kursywą skrótowców utworzonych od tytułów, ponieważ wielkie litery są już dostatecznym wyróżnikiem typograficznym.
    Adam Wolański
  • przecinek w odesłaniach do aktów normatywnych
    26.01.2015
    Szanowni Państwo,
    moje pytanie dotyczy zapisu skrótu publikatora aktu prawnego po wejściu w życie ustawy z dnia 4 marca 2011 r. o zmianie ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych oraz niektórych innych ustaw, która zniosła numery dzienników ustaw. Czy powinniśmy zatem pisać np. DzU 2012 poz. 1015 czy DzU 2012, poz. 1015? Czy przecinek ma być, czy nie? Dodam, że senaccy legislatorzy piszą bez przecinka.
    Pozdrawiam
    Jolanta Sierakowska
    Jest to sprawa umowy, przy czym w praktyce redakcyjnej dominuje zapis bez przecinka, por. Dz.U. z 2012 r. poz. 742 i 1544, z 2013 r. poz. 675, 829, 1005, 1588 i 1650 oraz z 2014 r. poz. 7, 768, 821, 1004 i 1146. Jest to zresztą zgodne z ogólną regułą interpunkcyjną, która mówi, iż przecinkiem oddzielamy zasadniczo jednorodne elementy zdania. Numer pozycji jest niejako częścią składową danego rocznika (roku, w którym został opublikowany dany akt prawny). Podobnie zresztą postępuje się w przypadku powoływania kolejnych jednostek redakcyjnych aktu prawnego, por. art. 5 ust. 2 pkt 2 lit. a.
    Oczywiście zastosowanie przecinka nie będzie błędem. Stosuje się go zazwyczaj w analogicznej sytuacji w opisach bibliograficznych gazet i czasopism, gdzie datę roczną oddziela się od numeru wydania lub zeszytu właśnie przecinkiem.
    Adam Wolański
  • dopowiedzenie czy nie?
    25.01.2015
    Szanowni Państwo,
    mam problem interpunkcyjny w zdaniach: „Praca wymagająca codziennej, jakże często żmudnej(,) aktywności”, „Nie był przyzwyczajony do jego niekonwencjonalnych, często rubasznych(,) metod nauczania”. Czy dobrze mi się wydaje, że mamy do czynienia z szeregiem przydawek, więc za podstawową wersję należałoby uznać brak przecinka w nawiasie, a opcjonalnie można by ten przecinek dostawić, gdyby widzieć tam wyraźne dopowiedzenie?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Podzielam Pański punkt widzenia. W ocenie, czy jakiś fragment tekstu jest dopowiedzeniem i jako taki wymaga obustronnego wydzielenia przecinkami, czy jest tylko kolejnym członem szeregu i jako taki powinien mieć przecinek z lewej strony, mamy pewną swobodę.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • jechać ósemką
    23.01.2015
    Uprzejmie proszę o odpowiedź na pytanie, czy określenia jedynka, dwójka itd., używane w odniesieniu do np. szkoły, stopnia zagrożenia lawinowego, numeru drogi itd., powinny być zapisywane w cudzysłowie.
    Dziękuję
    Nie ma takiej potrzeby, por. „(...) opowiadała, że widziała Mateusza, jak jechał ósemką . Ale ona stała na przystanku, widziała go przez szybę (...)” (Gazeta Pomorska).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wołacz a przecinek
    4.01.2015
    Dzień dobry!
    Moje pytanie brzmi: czy w nagłówku listu zawsze stawiamy przed imieniem, w wołaczu, przecinek? „Witaj, Olu!”, „Cześć, Olu!” itp.
    Pozdrawiam!
    Rzeczownik w wołaczu w zasadzie zawsze wydzielamy z kontekstu znakami interpunkcyjnymi, nagłówki listów nie są wyjątkiem. Ściślej biorąc jednak, obowiązek ten dotyczy nie pojedynczych rzeczowników, lecz całych fraz wołaczowych, stąd np. „Witajcie, Olu i Alu!” oraz „Droga Olu, dawno się nie widziałyśmy”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wtrącenie
    9.12.2014
    Szanowni Państwo,
    mam wątpliwości dotyczące interpunkcji zdania: „Jeżeli (,) mimo przekazanej w etapie pierwszym informacji (,) sytuacja się nie zmienia, w drugim etapie możesz dać wyraz swoim emocjom – rozdrażnieniu, złości”. Czy przecinki wydzielające fragment mimo przekazanej w etapie pierwszym informacji są konieczne? Czy musi być ten fragment potraktowany jako wtrącenie? Jakie reguły składniowe, interpunkcyjne tu obowiązują? Będę wdzięczna za odpowiedź.
    Przecinki umieszczone w nawiasach nie są konieczne. Nie są też zakazane, gdyż trudno komuś odmówić prawa, aby zawarty między nimi ciąg słów potraktował jako treść uboczną. Niemniej jednak postawienie ich sprawia, że zdanie stanie się nacechowane, zwłaszcza zaś obecność przecinka po spójniku może budzić wątpliwość. Jeśli już bardzo Pani zależy na wydzieleniu danego fragmentu, to radziłbym użyć myślników: „Jeżeli – mimo przekazanej w etapie pierwszym informacji – sytuacja się nie zmienia, w drugim etapie możesz dać wyraz swoim emocjom – rozdrażnieniu, złości”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • dlatego (,) że
    19.11.2014
    W Słowniku interpunkcyjnym J. Podrackiego i A. Gałązki na s. 132 jest następujące wyjaśnienie: „dlatego – wyraz zapowiadający zdanie składowe (podrzędne przyczynowe), wyjaśniające sytuację opisaną w zdaniu głównym. Stawiamy przecinek po dlatego, a przed że”. I poniżej: „dlatego że – połączenie wyrazów wprowadzające zdanie składowe (podrzędne przyczynowe), wyjaśniające sytuację opisaną w zdaniu głównym. Przecinek stawiamy przed całym wyrażeniem”. Przyznam, że nie rozumiem różnicy.
    Najlepiej wsłuchać się w akcent: „Zajęła się wolontariatem, dlatego że chciała pomagać ludziom” i „Zajęła się wolontariatem DLATEGO, że chciała pomagać ludziom, a nie DLATEGO, że ją proszono”. Powtórzenie słowa dlatego nie jest konieczne, aby można je było poprzedzić przecinkiem, jest natomiast konieczne położenie na nim akcentu.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • lista pytań
    18.11.2014
    Szanowni Państwo,
    czy poniższy sposób zadania pytania z wyliczeniem jest poprawny interpunkcyjnie?
    Które z tych zdań jest prawdziwe:
    – zdanie A;
    – zdanie B;
    – zdanie C?
    Czy może lepiej byłoby użyć pytajnika zamiast dwukropka i kropki zamiast pytajnika na końcu? A co w sytuacji, gdy same zdania będą pytaniami?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Można użyć pytajnika po każdym punkcie wyliczenia:
    Które z tych zdań jest prawdziwe:
    – zdanie A?
    – zdanie B?
    – zdanie C?
    Czasem jednak intencja nadawcy będzie czytelniejsza, jeśli zdanie poprzedzające listę zakończymy pytajnikiem. Tak właśnie warto postąpić, gdy w poszczególnych punktach wyliczenia występują zdania pytajne:
    Które z tych zdań jest poprawne?
    – Czy wujostwo poszli z wizytą?
    – Czy wujostwo poszło z wizytą?
    Zamiast Które z tych zdań można napisać też Które z następujących zdań.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Ale mamo...
    11.11.2014
    Szanowni Państwo,
    mam wątpliwości, czy przy wyrażeniu Ale, mamo... powinien znajdować się przecinek. Wołacz powinno oddzielać się przecinkiem, ale chodzi mi o sytuację, w której już nic po tym się nie mówi i wypowiada się to na jednej tonacji.
    Z góry dziękuję za wyjaśnienie tej kwestii.
    Zdanie podrzędne też powinno się wydzielać przecinkami, ale np. w ciągu Ale kiedy? przecinka nie postawimy. Widzę tu analogię do wyrażenia podanego w pytaniu, toteż przecinka bym w nim nie postawił. Co innego np. „Ale, ale, panie Wacku, nie tak szybko!”. Tu jest potrzebny przecinek, a nawet trzy przecinki.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • szereg zaimków
    10.11.2014
    Witam, mam problem ze zdaniami, w których zaimki pytajne (?) występują na końcu zdania. Jak postąpić z interpunkcją, gdy na końcu zdania występuje więcej niż jeden owy zaimek, np. „Niedługo spotkanie, ale nie wiem, gdzie, kiedy i o której”.
    Pozdrawiam
    Mateusz Chomicki
    Zasady pisowni mówią, aby nie oddzielać przecinkiem zaimka względnego, który nie jest rozwijany, np. „Nie wiem gdzie”. Wątpliwość może dotyczyć tego, co znaczy rozwijany, mianowicie – czy tylko za pomocą członów niewspółrzędnych („Nie wiem, gdzie iść”), czy także współrzędnych („Nie wiem, gdzie i kiedy”). Jestem zdania, że należy zastosować interpretację szeroką, czyli postawić przecinek także w ostatnim przykładzie.
    Interpunkcja polska działa na poziomie całych fraz, czyli jednostek składniowych równoważnych pod względem swojej łączliwości składniowej, niezależnie od tego, jak bardzo są złożone. Ciągi typu: 1. gdzie, 2. gdzie iść, 3. gdzie i kiedy, 4. gdzie iść i kiedy wrócić, 5. gdzie iść, jeśli w ogóle iść, i co zrobić, żeby wrócić na czas są sobie równoważne i wszystkie – z wyjątkiem nierozwiniętego ciągu oznaczonego numerem 1 – powinny być poprzedzone przecinkiem, gdy pojawią się jako fraza zależna od czasownika, np. w kontekście „Nie wiem...”.
    Logicznie byłoby nawet ciąg 1 umieszczać po przecinku. Nie wiem, jaka jest geneza tego wyjątku, czy zadecydowały względy estetyczne, czy jakieś inne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • przecinek a inicjalny okolicznik
    6.11.2014
    Czy w przykładowym zdaniu „Pół godziny po podaniu śniadania dzieciom mama umyła naczynia i wyszła do pracy” między słowami dzieciom i mama powinien znaleźć się przecinek? W miarę możliwości proszę o podanie odpowiedniej zasady interpunkcji.
    Nie umieszcza się przecinka po okoliczniku otwierającym zdanie. Trudno mi wskazać odpowiednią zasadę w WSO PWN, ponieważ zasady interpunkcji na ogół mówią, gdzie stawiać przecinek, a nie gdzie go nie stawiać. Jeżeli jednak zgodzi się Pani ze mną, że nie trzeba przecinka w zdaniu „Rano mama wyszła do pracy”, to proszę zauważyć, że pół godziny po podaniu śniadania dzieciom to tyle, co rano, tyle że dłużej.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • dwukropek przed adresem WWW
    25.10.2014
    Szanowni Państwo,
    dziękuję za odpowiedź na pytanie o linki i interpunkcję, ale nie chodziło mi o sytuację, w której jakiś wyraz jest jednocześnie linkiem, tylko kiedy po jakimś wyrazie pojawia się adres jako hiperłącze lub zwykły tekst. Chodzi mi o to, czy poprawne jest użycie dwukropka w zdaniu: „Można o tym przeczytać tutaj: www?”. A może lepszy były myślnik albo jeszcze inne rozwiązanie?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Z punktu widzenia interpunkcji nie widzę nic złego w zdaniu: „Można o tym przeczytać tutaj: nowewyrazy.uw.edu.pl”. Sam wolałbym jednak napisać inaczej: „Można o tym przeczytać pod adresem nowewyrazy.uw.edu.pl”. (Skorzystałem z okazji, żeby powiadomić o nowym słowniku neologizmów, powstającym z pomocą internautów).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • adres WWW na końcu zdania
    22.10.2014
    Szanowni Państwo,
    czy w zdaniu: „Więcej informacji na ten temat można znaleźć tutaj: www...” warto postawić dwukropek? Zauważyłem, że Państwo w odpowiedziach piszą np.: „(...) znajduje się pod adresem www...”. Ma tu jakieś znaczenie, czy adres jest jednocześnie linkiem, czy zwykłym elementem tekstu? Jeśli zdanie kończy się adresem WWW lub linkiem, to powinniśmy zakończyć je kropką, o ile nie naruszy to funkcjonalności w przypadku linku?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Jeśli adres WWW znajduje się na końcu zdania, należy go zamknąć kropką. Kropka ta oczywiście nie należy do adresu, ale nie zauważyłem, żeby programy edycyjne miały z tym jakiś kłopot. W każdym razie nie polecam oddzielania kropki od adresu odstępem.
    Osobna sprawa to trafiające się w poradni zdania typu: „Odpowiedź jest tutaj”, w których słowo tutaj jest wyróżnione pogrubieniem jako link, ale adresu jako takiego nie widać. Kiedyś mnie one raziły, brakowało mi referenta i gestu, który by go wskazywał. Potem chyba się przyzwyczaiłem, w każdym razie pod datą 11.06.2014 widzę analogiczny przykład w mojej odpowiedzi: „Pomogę: odpowiedź jest tutaj”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • adresatywny wykrzyknik
    13.10.2014
    Mam wrażenie, że wykrzyknik po zwrocie Szanowny Panie widywało się niegdyś o wiele częściej niż dzisiaj. Chciałbym zapytać, kiedy wspomniany wykrzyknik zaczął ustępować przecinkowi i co było tego przyczyną. Czy nie szkoda, Państwa zdaniem, tego wykrzyknika?
    Zmianę tę zwykło się wiązać z adaptacją obcych (anglo-amerykańskich) wzorów korespondencyjnych po roku 1989. Mnie osobiście nie szkoda wykrzyknika w Szanowny Panie!, gdyż mam wrażenie, że taki wykrzyknik krzyczy na adresata, że strofuje go i przywołuje do porządku.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytania retoryczne ponownie
    12.10.2014
    [Dalsza część wypowiedzi dot. pytań retorycznych – nie przyjęta przez nieugięty system]. Wydaje mi się, że w zdrowym zakresie wszystko jest dla ludzi – nawet emotikony. Czy nie stanowią również pewnej forma komunikacji, dzięki której możemy okazać np. nie wypowiedzianą słowami nutkę sympatii :)
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Moja wypowiedź nie była wymierzona w emotikony jako takie (w pewnych typach komunikacji mogą być one użyteczne). Sceptycznie wypowiedziałem się tylko o pomyśle, żeby pytania retoryczne obligatoryjnie odróżniać za pomocą jakichś znaków interpunkcyjnych od zwykłych pytań. Panu, zdaje się, nie chodziło jednak o obowiązek wyróżniania pytań retorycznych w taki sposób, lecz tylko o możliwość. W tym zakresie się porozumieliśmy: wielokropek lub wykrzyknik dostawiony do pytajnika może sugerować, że na swoje pytanie nadawca nie oczekuje odpowiedzi.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytanie retoryczne a interpunkcja
    11.10.2014
    Szanowni Państwo,
    czy pytania retoryczne można w jakiś sposób wyróżnić za pomocą interpunkcji? Na przykład poprzez użycie wielokropka zamiast pytajnika? Wydaje mi się, że raczej się tego nie praktykuje, ale czy pewne rozróżnienie nie byłoby czytelniejsze?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Odpowiem retorycznie: czy musimy jako mówiący aż tak wyraźnie sygnalizować swoje intencje? Czy ideałem języka mają być konwersacje internetowe upstrzone emotikonami?
    Można oczywiście dać wielokropek zamiast pytajnika, można też po pytajniku postawić wykrzyknik. Tylko czy nie większa przyjemność w obcowaniu z tekstem, w którym nie wszystko jest podane na talerzu?
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • o zbiegach raz jeszcze
    6.10.2014
    Szanowny Panie Profesorze,
    być może w pytaniu o zbieg pytajnika/wykrzyknika z wielokropkiem nie wyraziłem się dość jasno. Właśnie na skutek zaobserwowanych w SO PWN przykładów obu konfiguracji zacząłem się zastanawiać, czy można scharakteryzować te przypadki w zależności od intencji piszącego, tak jak to zrobił dr Wolański ze zbiegiem wykrzyknika i pytajnika w poradzie http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Co-pierwsze-wykrzyknik-czy-pytajnik;13870.html
    Z wyrazami szacunku
    Dociekliwy Czytelnik
    Rozumiem, że nawiązuje Pan do wczorajszej porady. Trudno powiedzieć, czym by się miało różnić np. zdanie „To już koniec!...” od zdania „To już koniec...!”. Intencje nadawcy mogą się rozminąć z interpretacją odbiorcy. Kolejność wielokropka i wykrzyknika (podobnie jak wielokropka i pytajnika) nie jest uregulowana ani przez zwyczaj językowy, ani przez skodyfikowaną normę. Być może w książce Edwarda Łuczyńskiego Współczesna interpunkcja polska. Norma a uzus (Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 1999) znajdzie Pan coś na ten temat.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • zbieg wielokropka z wykrzyknikiem lub pytajnikiem
    5.10.2014
    Szanowni Państwo,
    w jednej z porad jasno omówili Państwo kwestię kolejności, w jakiej zależnie od przekazu stosuje się pytajnik i wykrzyknik występujące razem. Czy istnieją podobne wytyczne co do par: pytajnik z wielokropkiem i wykrzyknik z wielokropkiem?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Można szeregować te znaki różnie, por. przykłady w par. [396] (92.4), 414 (94.5) i [417] (95.1) WSO PWN.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • współrzędne czy
    2.10.2014
    Szanowni Państwo,
    Ta książka nazywa się „Nazwa”, czy jakoś tak.
    Ten wasz wynalazek? „Czarna mamba”, czy jak wy to nazywacie?
    Chciałbym się dowiedzieć o zasadność przecinka w tych zdaniach. Jest potrzebny? konieczny? A jeśli tak, to według jakiej reguły? Wydaje mi się, że mamy tu do czynienia ze zdaniami współrzędnie złożonymi i przecinka być nie powinno, ale spotkałem się z tego typu przykładami w literaturze (co prawda popularnej, ale mimo wszystko).
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Przed współrzędnym czy (synonimicznym wobec lub) przecinka nie stawiamy. Z wyżej wymienionych zdań usunąłbym go natychmiast.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski