różne

 
Zebraliśmy tu odpowiedzi na pytania dotykające różnych problemów językowych, czasem bardzo szczegółowych lub indywidualnych. Dotyczą one niemal wszystkich dziedzin języka. Każdy może tu znaleźć coś, czego nie wiedział, a co go zainteresuje.
  • No tego to się nie spodziewałem!
    18.04.2015
    Dzień dobry,
    spotkałem się wczoraj z wyrażeniem: „No tego, to się nie spodziewałem”. Mam dwie wątpliwości z nim związane:
    1) Czy przecinek na pewno jest tu we właściwym miejscu? Przyznam że zupełnie mi tu nie pasuje.
    2) Czy wyraz to nie jest zbędny? Przypomina mi słowo bądź z niepoprawnego wyrażenia w każdym bądź razie.
    Przecinek w miejscu, gdzie stoi w pytaniu, jest niepożądany. Można by postawić przecinek po słowie no, ale sugerowałoby to inny kontur intonacyjny i inny zamiar komunikacyjny, por. podobne gramatycznie zdanie z przecinkiem w miejscu, gdzie oczekiwana jest pauza w wymowie: „No, teraz się policzymy!”. Dla jasności dodajmy, że no wymawiane jest [nno] z intonacją rosnącą, a pogróżka zawarta w tym komunikacie będzie całkiem czytelna.
    Partykuła to nie jest wcale podobna do słowa bądź w zwrocie w każdym bądź razie, gdyż to ostatnie wydaje się zbyteczne, a w każdym razie (!) trudno powiedzieć, jaką konkretnie funkcję pełni. Tymczasem to w zdaniu przytoczonym przez Pana i w wielu innych ma bardzo wyraźną funkcję rematyzatora, tzn. wskazuje składnik zdania będący nośnikiem nowej informacji, por. analogiczne: „Grzybów to ja nie jadam”. Zdanie takie może pojawić się w kontekście, w którym była mowa o grzybach, a nową informacją jest to, że nadawca ich nie je.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytania dwa
    11.04.2015
    Dzień dobry!
    Zwracam się z dwoma pytaniami:
    1. Czy wyraz krewetka ma związek z rodziną wyrazów pochodzącą od słowa krew?
    2. Słowo patetyczny oznacza podniosły, lecz raczej jest to sztuczna i nienaturalna podniosłość. Czy istnieje jakieś inne znaczenie tego wyrazu pozwalające wyjaśnić, dlaczego Beethoven nazwał sonatę tytułem patetyczna?
    Krewetka nie jest spokrewniona z krwią, jest zapożyczeniem z francuskiego, podczas gdy krew pochodzi z zasobów prasłowiańskich.
    Patos nie musi być sztuczny, to tylko nadużywanie patosu może spowodować, że tak będzie odbierany. Słowem Patetyczna określa się w muzyce więcej utworów, nie tylko sonatę Beethovena, ale też symfonię Czajkowskiego. Mówi się też o muzyce patetycznej, jest to jedno z typowych użyć słowa patetyczny.
    Wysyłanie dwóch pytań naraz uniemożliwia kategoryzację odpowiedzi w archiwum poradni.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytania dwa
    6.04.2015
    Dzień dobry,
    jak należy w czasie oficjalnej imprezy kulturalnej tytułować przedstawiciela konsulatu: „Witamy panią konsul generalną Annę...” czy „... konsula generalnego RP, panią Annę”?
    Drugie pytanie: łącznik czy bez łącznika w nazwach miast i dzielnic, np. Hawierzów-Błędowice czy Hawierzów Błędowice (z czego Błędowice były samodzielną gminą, a później stały się częścią miasta)? Inny przykład to Trzyniec-Centrum (Trzyniec Centrum).
    Dziękuję i pozdrawiam
    Lidia Kosiec
    Na stronach internetowych MSZ można spotkać obie formy, więc w czasie powitania też można użyć obu. Jeśli chodzi o nazwy dzielnic, to pisownia jest taka, jak w hasłach WSO PWN, np. Warszawa-Śródmieście, por. też regułę [184], do której hasła te odsyłają.
    Prosimy nie pytać o dwie rzeczy naraz, gdyż utrudnia to kategoryzację pytań w archiwum poradni.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wicecesarz i bogini cesarstwa
    19.02.2015
    Szanowni Państwo,
    jakim terminem należy prawidłowo nazwać zastępcę cesarza? Czy użycie słowa wicekról (używanego w odniesieniu do zastępcy króla) jest w tym przypadku uzasadnione? Czy może należy użyć innego (np. wicecesarz)? Czy mówiąc np. o bogini słońca Amaterasu, można użyć sformułowania Bogini Cesarstwa Japonii? Chodzi mi o to, czy można nadać (choćby żartobliwie, przy okazji tworzenia fikcyjnej mitologii) tytuł bogini określonego cesarstwa, czy też będzie to błędem.
    Z wyrazami szacunku
    AD
    Wicecesarz to bardzo rzadkie słowo. Nie wiem, czy było używane realnie, do nazwania prawej ręki cesarza, ale skoro pyta Pan o fikcyjną mitologię, to wystarczającym argumentem może być to, że wicecesarz to słowo poprawnie zbudowane.
    Nie widzę też nic złego w tym, żeby jakieś cesarstwo miało swoje boginie. Tu można by nawet podać przykłady historyczne, choćby bogów i bogiń starożytnego Egiptu lub innej monarchii.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    17.02.2015
    Ad 1. Rzecz wyjaśnia WSO PWN w punkcie [383] zasad pisowni i interpunkcji: „(...) przydawki nierównorzędne, to znaczy takie grupy przydawek, z których pierwsza określa połączenie drugiej przydawki i określanego przez nią rzeczownika, nie są oddzielane przecinkiem”. Wśród przykładów znalazły się pierwszy powojenny film polski i współczesna polska literatura. Przydawki równorzędne słownik każe oddzielać przecinkiem, co zilustrowano tu przykładami: „Minął kolejny dzień, senny, monotonny, nudny” i „Zostawił po sobie rękopis bez wstępu, bez zakończenia, bez przypisów”. Jako redaktor książki (bo domyślam się, że taki jest powód Pani pytania) umie Pani najlepiej ocenić, jaka jest relacja przydawek w czytanym tekście.
    Ad 2. Nie rozumiem powodów użycia wielkiej litery.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kilka pytań
    12.01.2015
    Szanowna Poradnio!
    Mam kilka pytań. Czy przy mimo tego, że następuje cofanie przecinka? Czy możemy postawić obok siebie dwa nawiasy? Czy o paraboli możemy mówić jako o środku stylistycznym?
    Gorąco pozdrawiam :)

    Cofanie przecinka przy mimo tego, że...? Chciałby Pan napisać mimo, tego że...? To byłoby na bakier z interpunkcją. Także zdania typu „Jeżdżę do pracy samochodem, mimo tego że mogłabym jeździć rowerem” nie są poprawne interpunkcyjnie. Poprawnie było za to: „Jeżdżę do pracy samochodem, mimo że mogłabym jeździć rowerem”.

    Dwa nawiasy obok siebie postawić można, przykłady są w Narodowym Korpusie Języka Polskiego. Aby je obejrzeć, należy użyć wyszukiwarki Poliqarp i wykonać kwerendy:

    [orth=")"][orth="\)"]
    [orth=")"][orth="\("]
    Ponieważ jednak sąsiedztwo nawiasów może utrudniać lekturę, na przykłady takie należy patrzeć ostrożnie.

    Parabola jest gatunkiem literackim, a nie środkiem stylistycznym.

    Pozwolę sobie zauważyć na koniec, że zadawanie kilku pytań naraz źle służy poradni: w jej archiwum pytania są przypisane do kategorii, każde tylko do jednej, a gdy wysyła Pan kilka pytań od razu, to pozostaje dla nich tylko mało użyteczna kategoria „różne”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    16.12.2014
    Jak jest poprawnie: stypendium imieniem czy stypendium imienia? Nazwy takie jak parlament studencki, senat studencki piszemy wielką czy małą literą?
    Imienia, nie imieniem, np. Biblioteka imienia Wacława Borowego, nie imieniem Wacława Borowego.
    Jeśli chodzi o drugie pytanie, to należy użyć małych liter, chyba że wiadomo, że dane ciało w danej uczelni na pewno ma taką oficjalną nazwę.
    Przypominamy o zasadzie: w jednym liście jedno pytanie.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    16.12.2014
    Szanowni Państwo,
    „Wystarczy zjeść dwa owoce i 200 g warzyw dziennie, aby ograniczyć ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe” – czy zdanie jest poprawnie zbudowane? Wersja autorska to dwie sztuki owoców.
    Przy okazji podpytam: dlaczego Model Standardowy zapisuje się od wielkich liter? Przecież inne modele i teorie, jak chociażby ogólną teorię względności, zapisuje się od małych liter.
    Z poważaniem
    Wolę dwa owoce, brzmią mniej urzędowo. Jeśli chodzi o model standardowy, to chyba nie jest tak źle, np. polscy wikipedyści zapisują jego nazwę małymi literami. Sama nazwa jest tłumaczeniem nazwy angielskiej i tłumaczona jest zbyt dokładnie, z uwzględnieniem nawet wielkich liter.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pisownia i odmiana eboli
    15.09.2014
    Szanowni Państwo,
    proszę o wyjaśnienie wątpliwości dotyczących pisowni nazwy wirusa Ebola. Zakładam, że w zdaniu: „Większość mieszkańców Afryki miała już kontakt z ebolą” nazwę tę, jako pospolitą, piszemy małą literą, natomiast w zdaniach: „Stwierdzono obecność wirusa Ebola w Polsce” lub „W szpitalu w N. przebywa pacjent cierpiący na gorączkę krwotoczną Ebola” nazwa ta, jako własna, winna być pisana wielką literą i nieodmienna.
    Z wyrazami szacunku Ewa Tomaszewska
    Nazwę tę zawsze piszemy małą literą (chyba że na początku zdania, co oczywiste). W zasadzie ją odmieniamy, np. pacjenci z ebolą. Nie odmienioną pozostawiamy w tzw. konstrukcjach apozycyjnych, np. pacjenci z wirusem ebola.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • M jak magister
    15.09.2014
    Co oznacza M. przed imionami Lindego na karcie tytułowej jego słownika? Czyżby to był skrót od francuskiego monsieur ('pan')? Drugie pytanie dotyczy nowego interfejsu Poradni: czy jest możliwość powrotu do starego, w którym odpowiedzi są wyświetlone pod pytaniami i nie trzeba ich specjalnie otwierać?
    Nie monsieur, tylko magister (zob. Jan Ptaszyk, Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego, s. 50). Tytuł ten (magister diplomaticus) otrzymał Linde w wyniku studiów odbytych na uniwersytecie w Lipsku.
    O nowy interfejs poradni proszę pytać w wydawnictwie.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • jedno nie jedno
    5.06.2014
    Dlaczego słowo jedno jest rodzaju nijakiego i co to oznacza?
    Jedno to zaimek, którym wskazujemy „jedną sprawę lub rzecz” albo „całość powstałą z oddzielnych części” (za Innym słownikiem języka polskiego). Rodzaj gramatyczny zaimków trudno umotywować, proszę jednak zwrócić uwagę, że jedno nie jest wyjątkiem, por. to, tamto, owo, wszystko, nic, coś – wszystkie rodzaju nijakiego.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    1.04.2014
    1. Ostatnio stało sie modne podczas komentowania słówko cuś. Czy nie powinno się jednak pisać cóś, skoro używamy zaimka nieokreślonego coś?
    2. Co Państwo sądzicie o zwrocie „Jestem na tak”, przy wydawaniu oceny pozytywnej o wierszu?
    Ad 1. W niektórych gwarach o wymawiane jest jak u, np. [kuń] w Wielkopolsce, na Śląsku i na Kujawach lub [cuś] na Kujawach, w Warmii, na Suwalszczyźnie. W zasadzie taki dźwięk transkrybujemy ortograficznie za pomocą litery ó, aby zachować jego etymologiczny związek z o, por. Sposoby zapisu tekstów gwarowych w witrynie Dialekty i gwary polskie pod red. Haliny Karaś. W praktyce jednak zdarza się transkrypcja zarówno przez ó, jak i przez u, co widać nie tylko w przykładowych tekstach gwarowych w ww. witrynie, ale także w tekstach literackich, stylizowanych gwarowo. Na przykład w NKJP kuń jest liczniejszy niż kóń, obecny w utworach Gąsiorowskiego, Kruczkowskiego i Reymonta, por. „Głupiś!... Nie żaden kuń, ino kobyła!” (Kordian i cham).
    Ad 2. „Jestem na tak” wydaje się skrótem od „Jestem zdecydowany na tak”, „Jestem gotów oddać swój głos na tak” itp. Niejasna struktura tego zwrotu sprawia, że odbieramy go jako potoczny. W NKJP występuje on głównie w dyskusjach internetowych oraz w reportażach w prasie, w wypowiedziach opisywanych osób. Jest jednak też film pod takim tytułem (w oryginale Yes Man), są akcje społeczne pod taką nazwą, zwrot się więc upowszechnia. Warto zwrócić uwagę, że ma on pełny paradygmat, tzn. występuje też w innych formach, jak być na tak lub byli na tak. Ma też odpowiednik w formie być na nie, odmienny przez osoby, liczby itd.
    Przypominamy zasadę: w jednym liście tylko jedno pytanie. Łamanie jej uniemożliwia nam poprawną kategoryzację pytań.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • o duecie
    8.03.2014
    Czy prawidłowy jest zapis: „Duet muzyków zagrał” czy „Duet muzyków zagrali” (analogicznie do wujostwo przyszli)?
    Która wersja jest poprawna: „Oczom widzów ukazał się duet fortepianu i wiolonczeli” czy „Oczom widzów ukazał się duet fortepian i wiolonczela”?
    Kolejna kwestia dotyczy zapisu z myślnikiem lub bez. Czy w wypadku zapisu duet Szcześniak Górniak użyjemy myślnika? Duet Szcześniak – Górniak? A jeśli z myślnikiem, to czy ze spacjami, czy bez?
    Dziękuję
    Słowo duet nie łączy się z orzeczeniem w lm, ta osobliwość dotyczy tylko rzeczowników osobowych na -stwo. Z dwóch konstrukcji: duet fortepianu i wiolonczeli oraz duet fortepian i wiolonczela obie są poprawne, por. „(...) polsko-austriacki (...) duet Mariana Rawicza i Waltera Landauera (...)” i „Gdy debiutowali, duet Rawicz–Landauer nadal występował i nagrywał” (oba cytaty z książki Mariusz Urbanka Kisielewscy: Jan August, Zygmunt, Stefan, Wacek). W konstrukcjach drugiego rodzaju można użyć półpauzy (tzn. kreski średniej długości) bez spacji albo łącznika (kreski najkrótszej) bez spacji, por. Adam Wolański, Edycja tekstów, s. 57, gdzie m.in podano przykład: duet gitar klasycznych Alber–Strobel.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    29.01.2014
    Szanowne Państwo,
    mam pytanie, czy wyraz specpułk, który media często używają, jest poprawny? I mam jeszcze jedno pytanie: czy zdanie (które znalazłam w gazecie): „dumnie prezentuje się i puszy” to pleonazm. Zgodnie z SJP PWN puszyć się to dumnie się prezentować, więc powinien to być błąd, ale nie jestem pewna.
    Serdecznie pozdrawiam.
    Wyrazy typu specgrupa, speckomisja krytykowano kiedyś jako rusycyzmy, zbudowane niezgodnie z tradycyjnymi modelami polskiego słowotwórstwa. Obecnie należałoby je co najmniej tolerować ze względu na rozpowszechnienie. W słowotwórstwie polskim zresztą jest więcej oznak internacjonalizacji i wiele dawniej krytykowanych formacji słowotwórczych dziś już nie razi albo nie bardzo razi.
    Nie każdy przykład dublowania treści jest błędem, wielokrotnie o tym była mowa w poradni. Czasem za powtórzeniem treści przemawiają względy językowej ekspresji. Osobiście nie widzę w zacytowanym zdaniu nic złego.
    Pozwolę sobie na koniec wytknąć Pani błąd w pytaniu: „który media często używają”. W polszczyźnie ogólnej, nieregionalnej, powinno być: którego media często używają. Nie wiem, czy jako błąd traktować formułę powitalną: Szanowne Państwo, wolę założyć, że jest to literówka.
    Proszę wybaczyć to wytykanie pomyłek, zazwyczaj po prostu poprawiam usterki w pytaniach, ale czasem warto je potraktować szkoleniowo. Wszyscy uczymy się na błędach, mnie też niejedną nieścisłość wytknęli czytelnicy poradni (widać to w dopiskach).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytania dwa
    16.05.2013
    Szanowna Poradnio,
    zwracam się z krótkimi pytaniami:
    1. Czy poprawna jest forma budowniczowie (np. budowniczowie metra – takie określenie ostatnio spotkałam), czy jedynie budowniczy?
    2. Czy w zdaniach typu „Nie wiem, co ci powiedzieć”, „Wiecie, co to anafora?” użycie przecinka jest poprawne?
    Dziękuję za pomoc. Z poważaniem
    Iwona
    Ad 1.Tak, mianownik lm ma postać budowniczowie. Podobnie np. leśniczyleśniczowie.
    Ad 2. W tych przykładach występują rozwinięte zdania podrzędne, więc nie ma wątpliwości, że należy je poprzedzić przecinkiem. WSO PWN każe pomijać przecinek, gdy zdanie podrzędne ogranicza się do zaimka, np. „Nie wiem co” (jako odpowiedź na prośbę: „Zrób coś”) albo „Wiecie co?” (jako sposób otwarcia rozmowy lub zwrócenia uwagi na to, co nadawca chce powiedzieć).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • trochę składni, trochę fleksji
    27.04.2013
    Witam,
    ostatnio nurtują mnie dwa zagadnienia, a mianowicie – czy zdanie „Życzę Ci zdrowia, szczęścia i żeby spełniły się Twoje marzenia” jest poprawne gramatycznie? Czy powinno się mówić będę robić czy będę robiła? Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam.
    Można powiedzieć: „Życzę Ci zdrowia, szczęścia i żeby spełniły się Twoje marzenia”, choć zgrabniej byłoby: „Życzę Ci zdrowia, szczęścia i spełnienia marzeń”.
    Formy będę robić i będę robiła są jednakowo poprawne. Pierwsza jest krótsza, co czyni ją atrakcyjną i pod względem liczby sylab równą formie męskiej będę robił. O frekwencji wariantów form czasu przyszłego – zob. np. M. Łaziński, O panach i paniach, s. 317–321.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytania dwa
    22.03.2013
    Czy w tytule wiersza Mokradła mokradła powinien być przecinek miedzy słowami?
    Czy określenie ze sokiem może być użyte (ale bez cudzysłowu) w wierszu? Czy to jest błąd ortograficzny, czy jakiś inny?
    Tytuł Mokradła mokradła można interpretować dwojako: tak jak dziadkowie dziadka (wtedy bez przecinka) albo tak jak ciepło, ciepło (wtedy z przecinkiem).
    Ze sokiem to regionalizm nie mieszczący się w normie polszczyzny ogólnej. Nie można go nazwać błędem ortograficznym, choćby dlatego, że dotyczy także wymowy. Najprościej, bez wchodzenia w szczegóły, byłoby go nazwać błędem gramatycznym.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego