wszystkie

 
Można tu znaleźć wszystko cokolwiek dotyczy języka i interesuje Państwa. Od pisowni, odmiany, przez znaczenia, składnię, czy frazeologię, po pochodzenie i pragmatykę.
  • przymiotnik od korpus
    21.12.2014
    Dzień dobry!
    Jaka jest poprawna forma przymiotnika tworzonego od wyrazu korpus (oznaczającego związek taktyczny wojska)? Prace z zakresu historii wojskowości przyzwyczaiły mnie do formy korpuśny, jednak spotykam się ostatnio z formą korpusowy. Ta ostatnia w moich uszach brzmi jednak fałszywie...
    Z wyrazami szacunku
    Sławomir Kułacz
    Może być korpusowy i korpuśny, ale tę drugą formę już słownik Doroszewskiego opisywał jako przestarzałą. Dziś zatem piszmy korpusowy.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • nieżywotny wykonawca czynności
    21.12.2014
    Witam,
    w stronie biernej można nie podawać wykonawcy czynności, zazwyczaj jest nim człowiek albo zwierzę, ale czy siły natury albo przedmioty zautomatyzowane (bądź niezautomatyzowane) również określa się wykonawcami czynności? Gramatycznie nie widać różnicy np. w tego typu zdaniu: „Drzwi zostały zamknięte przez... 1) Janka, 2) wiatr 3) robota 4) system antywłamaniowy”?
    Pozdrawiam
    Nazwa wykonawca czynności w odniesieuniu do wiatru może dziwić, można w zamian mówić wtedy o nieosobowym czy nieżywotnym sprawcy. Zdanie „Drzwi zostały zamknięte” prawdopodobnie zostanie zrozumiane tak, że kroś je celowo zamknął, a nie tak, że zostały zamkniete przypadkowo przez przechodzącą osobę, przebiegającego psa albo na skutek powiewu wiatru. W przeciwnym wypadku powiedzielibyśmy raczej: „Drzwi zamnęły się”, „Drzwi zatrzasnęły się z hukiem” itp.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • U2
    20.12.2014
    Dzień dobry,
    jaka forma jest prawidłowa: „U2 zagrało koncert” czy „U2 zagrali koncert” (chodzi o zespół muzyczny)? Najczęściej używam drugiej formy, ale mam wątpliwości, czy jest ona poprawna.
    Ze względu na budowę tej nazwy, jej zakończenie w wymowie na [u] i akcent na ostatniej sylabie można traktować ją jak rzeczownik nijaki, podobnie do wyrazów łubudu (np. głośne łubudu) lub passe-partout. Ze względu zaś na znaczne rozpowszechnienie tę samą nazwę można traktować jako męskoosobową. Kwerendy w internecie powinny pokazać, którą możliwość piszący wybierają częściej, obie jednak są dopuszczalne.
    Przy okazji wspomnę, że gdy pytamy o wybór jednej możliwości z kilku wskazanych, używamy zaimka który, nie jaki: „Która forma jest prawidłowa” albo „Która forma jest poprawna”?
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • podział bojowy
    20.12.2014
    Szanowni Państwo,
    chciałbym zapytać o etymologię słowa podział bojowy. Pracuję w Straży Pożarnej i tym zwrotem określa się strażaków pracujących w jednostce ratowniczo gaśniczej – takich, którzy jeżdżą do pożarów. Większość osób skraca tę formę i aby powiedzieć, że nie pracują w biurze, mówią: pracuję na podziale, jestem podziałowcem. Jakie jest pochodzenie tego zwrotu i dlaczego nie mówi się np. podział biurowy?
    Etymologia słowa podział jest jasna, pochodzi ono od czasownika podzielić, ten od dzielić, a ten ma źródło w prasłowiańskim wyrazie, którego kontynuantem jest dziś słowo dział. Co bardziej zastanawia, to dlaczego podział bojowy, a nie oddział bojowy. Zostawiam to pytanie bez odpowiedzi, może ktoś z czytelników poradni pomoże. W słownikach – nowych ani starych – nie znalazłem niczego, co by naprowadzało na ślad. Języki grup zawodowych mają swoje osobliwości, ale osobliwości takie mają też swoje źródło, pytanie więc, dlaczego podział, nie oddział, jest zasadne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • nazwisko Pióro
    20.12.2014
    Dzień dobry,
    mam pytanie o odmianę nazwiska Pióro. O ile jeszcze w towarzystwie imienia lub funkcji można go chyba nie odmieniać (Janowi Pióro, o prezydencie Pióro), to co zrobić w przypadku samego nazwiska? Odmieniać? Z Piórą, o Piórze, Pióry? Niby można, ale czy to nie razi i jest poprawne?
    Łącze wyrazy szacunku
    Tomasz Chomiszczak
    Z odmienionym imieniem wolno nazwiska takiego nie odmieniać, bez imienia ani odmienionego tytułu w zasadzie powinno być ono odmieniane. Być może jednak problem jest mniej dolegliwy, niż się wydaje? Odnoszenie się do ludzi, z którymi mamy jakiś kontakt, za pomocą samego nazwiska jest nieuprzejme: wypada powiedzieć choćby z panem Pióro, a wtedy, przy odmienionym słowie pan, nazwisko można zostawić w mianowniku. Bez imion i słowa pan obywamy się tylko, gdy chodzi o osoby powszechnie znane, a zwłaszcza nieżyjące, por. sonety Petrarki lub teoria Kopernika. Rzadziej mówimy tak o żyjących, nawet gdy są to postaci ogólnie znane, por. spotkanie Putina i Obamy, ale wywiady Tomasza Lisa (wywiady Lisa brzmiałoby nieuprzejmie).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Jak przedstawić komuś swoją żonę
    19.12.2014
    Szanowni Państwo,
    jaka jest najbardziej poprawna, najbardziej elegancka forma przedstawienia nazwiska rodowego małżonki: Maria Nowak z Kowalskich, Maria z Kowalskich Nowak, Maria Nowakowa z Kowalskich, Maria z Kowalskich Nowakowa, Maria Nowak de domo Kowalska, Maria de domo Kowalska Nowak, Maria Nowak primo voto Kowalska czy może jeszcze jakieś inne? Jaki rejestr mają te formy, czy któreś z nich są polecane, odradzane, nacechowane?
    Z szacunkiem
    Bartek, stały czytelnik
    Współcześnie nie ma zwyczaju przedstawiania własnej żony za pomocą jej rodowego nazwiska. Zwyczaj ten był w okresie międzywojennym, obecnie niektóre tylko środowiska (potomkowie znanych rodów) kultywują go, dlatego trudno jest orzec, która z podanych form jest polecana. Na pewno niepoprawna jest forma zawierająca wyrażenie primo voto, ponieważ dotyczy ona kobiet, które wyszły po raz drugi czy kolejny za mąż (łac. primo voto to dosłownie 'pierwszym ślubem').
    Formy Maria z Kowalskich Nowak (lub Nowakowa, jeśli kobieta posługuje się tą właśnie odmężowską formą nazwiska) oraz Maria Nowak (Nowakowa) z Kowalskich są chyba najbardziej godne polecenia (przed wojną była też stosowana forma typu z Dulskich Anna Barska). Są to jednak formy stylizowane na archaiczne. Dlatego nalepiej byłoby powiedzieć po prostu: Maria Nowak, z domu Kowalska.
    Forma zawierająca wyrażenie de domo ('z domu') nadaje się bardziej do używania w piśmie. W mowie byłaby pretensjonalna.
    Małgorzata Marcjanik, prof., Uniwersytet Warszawski
  • jaki i który
    19.12.2014
    Zaimki jaki i który. Czy są żelazne zasady ich stosowania? Moim zdaniem są konstrukcje, w których można użyć jednego lub drugiego i nie będzie to błędem. Może być inne znaczenie, ale chyba nie można mówić o błędzie. Proszę o odpowiedź i kilka TRUDNYCH przykładów. Tu kilka moich:
    Nauczyli się go od rodziców i środowiska, w jakim dorastali.
    Chwila, o jakiej nawet nie marzyłem, nadeszła.
    Wybrała melodię, jaką matka bardzo lubiła.
    To jest samochód, o którym marzę.
    Z przykładów wynika, że wymienione słowa interesują Pana tylko w funkcji zaimków względnych. Pomijam więc ich użycia jako zaimków pytajnych i nieokreślonych.
    Zasadniczo między zaimkami względnymi jaki i który zawsze zachodzi różnica, pierwszy bowiem służy do wskazywania cech przysługujących elementom jakiegoś zbioru, a drugi do wskazywania konkretnych elementów tego zbioru, por. dziewczyny, jakie lubię i dziewczyny, które lubię. Różnica ta może się czasem zacierać, ale to nie zmienia faktu, że istnieje.
    Może się zdarzyć, że zdanie z zaimkiem jaki jest sensowne, a zdaniem z zaimkiem który budzi wątpliwości, por. „Zmarła jedna z tych aktorek, jakie lubię” i „Zmarła jedna z tych aktorek, które lubię” (o osobie zmarłej nie mówimy lubię w czasie teraźniejszym). Może też być na odwrót: zdanie z zaimkiem który ma sens, a zdanie z zaimkiem jaki go traci, por. król Jan Kazimierz, który poślubił wdowę po starszym bracie i król Jan Kazimierz, jaki poślubił wdowę po starszym bracie. Ostatni przykład można uogólnić: zdania podrzędnego z zaimkiem jaki nie używa się po frazach rzeczownikowych o referencji jednostkowej, por. też mój mąż, który zawsze się zajmował naszym domem... i mój mąż, jaki zawsze się zajmował naszym domem... Ponieważ gramatyka jest złożona z reguł i wyjątków, podejrzewam, że ta reguła też ma jakieś wyjątki, które jednak nie obalają jej całkowicie.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • nazwy okresów literackich
    19.12.2014
    Dzień Dobry,
    Czy nazwy epok literackich (np. romantyzm) możemy zapisywać dużą literą? Czytałam, że tak, ale proszę o namiary na odpowiednią uchwałę RJP bądź literaturę przedmiotu.
    Pozdrawiam serdecznie,
    Klaudia
    Zasadniczo nazwy takie piszemy małą literą, zob. Wielki słownik ortograficzny PWN, par. [103] (20.4) i [94] (18.37).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • konstrukcja szeregowa
    18.12.2014
    Szanowni Państwo,
    jak powinnam zapisać przymiotnik udzielany w zdaniu z podmiotem szeregowym: „Zakres pomocy i wsparcia udzielanego (udzielanych) przez nauczyciela obejmuje wszystkie aspekty jej funkcjonowania”.
    Z góry dziękuję za pomoc!
    W podanym zdaniu nie ma podmiotu szeregowego, jest szeregowe dopełnienie pomocy i wsparcia. Proponuję, aby Pani uzgodniła przymiotnik tylko z ostatnim jego członem, tak będzie prościej i naturalniej. Sens zdania na tym nie ucierpi, gdyż z samego znaczenia słowa pomoc wynika, że mowa o czymś, czego się udziela komuś.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • w obrazach czy na obrazach?
    17.12.2014
    W Wikipedii często spotykamy kategorie typu: Święty Franciszek na obrazach, Danae na obrazach, Archanioł Gabriel na obrazach. Moim zdaniem powinno być raczej w obrazach, a nie na obrazach, albo jeszcze lepiej w malarstwie. Chodzi przecież o pewien motyw w całej sekwencji obrazów. Por. tytuły książek: Dzieje Polski w obrazach, Gdańsk w obrazach itd.
    Różnica jest subtelna. Dzieje Polski w obrazach można przedstawić, nie odwołując się w ogóle do malarstwa ani grafiki, lecz kreśląc obrazy w słowach, por. inne przenośne użycia słów obraz i obrazek, spotykane w tytułach książek, niekoniecznie ilustrowanych: Obrazy z życia..., Obrazki i opowiadania. Sformułowanie używane przez wikipedystów nie pozostawia wątpliwości, o co chodzi. W zasadzie zgadzam się z Pana wyborem i argumentacją, ale myślę, że ze względu na potencjalną niejasność trzeba dać innym swobodę decyzji, jeśli uważają inaczej.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • skrót od specjalny
    17.12.2014
    Dzień dobry,
    mam problem jakiego użyć skrótu dla stanowiska operator sprzętu specjalnego: Operator sprzętu spec. czy operator sprzętu specj. Będę wdzięczna za odpowiedź.
    Spec. – nie tylko zgodnie ze zwyczajem, ale też krócej.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    16.12.2014
    Jak jest poprawnie: stypendium imieniem czy stypendium imienia? Nazwy takie jak parlament studencki, senat studencki piszemy wielką czy małą literą?
    Imienia, nie imieniem, np. Biblioteka imienia Wacława Borowego, nie imieniem Wacława Borowego.
    Jeśli chodzi o drugie pytanie, to należy użyć małych liter, chyba że wiadomo, że dane ciało w danej uczelni na pewno ma taką oficjalną nazwę.
    Przypominamy o zasadzie: w jednym liście jedno pytanie.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • kwestie dwie
    16.12.2014
    Szanowni Państwo,
    „Wystarczy zjeść dwa owoce i 200 g warzyw dziennie, aby ograniczyć ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe” – czy zdanie jest poprawnie zbudowane? Wersja autorska to dwie sztuki owoców.
    Przy okazji podpytam: dlaczego Model Standardowy zapisuje się od wielkich liter? Przecież inne modele i teorie, jak chociażby ogólną teorię względności, zapisuje się od małych liter.
    Z poważaniem
    Wolę dwa owoce, brzmią mniej urzędowo. Jeśli chodzi o model standardowy, to chyba nie jest tak źle, np. polscy wikipedyści zapisują jego nazwę małymi literami. Sama nazwa jest tłumaczeniem nazwy angielskiej i tłumaczona jest zbyt dokładnie, z uwzględnieniem nawet wielkich liter.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • trudne zdanie
    16.12.2014
    A.Ż. jest upoważniony do:
    kierowania, nadzorowania i kontrolowania budowy i robót, kierowania i kontrolowania wytwarzania konstrukcyjnych elementów sieci i instalacji, oraz oceniania i badania stanu technicznego w zakresie sieci wodociągowych, kanalizacyjnych i cieplnych uzbrojenia terenu, oraz instalacji sanitarnych o powszechnie znanych rozwiązaniach konstrukcyjnych.
    Czy słowa o powszechnie znanych rozwiązaniach konstrukcyjnych odnoszą się do całości poprzedzających je zapisów, czy do instalacji sanitarnych?
    Z czysto językowego punktu widzenia nie da się odpowiedzieć na to pytanie: obie interpretacje są możliwe. Rzecz trzeba będzie rozstrzygnąć z pomocą rzeczoznawcy, który weźmie pod uwagę okoliczności pozajęzykowe.
    Przy okazji nadmienię, że zdanie to zawiera błędy składniowe i interpunkcyjne, ale rozumiem, że nie one są przedmiotem uwagi.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Jak śpiewać kolędy?
    15.12.2014
    Szanowni Państwo,
    chodzi mi o wers z kolędy Anioł pasterzom mówił. Jak się powinno śpiewać: „naleźli Dziecię w żłobie, Maryją z Józefem”? Czy w wersji współczesnej: „znaleźli Dziecię w żłobie, Maryję z Józefem”? Spotkałam też formy mieszane, które wydają mi się najmniej szczęśliwe: „znaleźli Dziecię w żłobie, Maryją z Józefem” oraz „naleźli Dziecię w żłobie, Maryję z Józefem”. Wiem, że tekst został zapisany w rękopisie kórnickim, ale nie potrafię do niego dotrzeć.
    Hanna Bartoszewicz
    Tekst kolędy Anioł pasterzom mówił po raz pierwszy zapisany został w XVI wieku, wydrukowany w roku 1626. Trudno jednak powiedzieć, kiedy i w jakiej formie powstał. Należy pamiętać, że jest to tekst pieśni, a te cechuje przede wszystkim oralność, co sprawia, że nieustannie powstają nowe wersje tego samego utworu. Nawet jeśli dotrzemy do rękopisu kórnickiego, czy Pieśni nabożnych, nie możemy mieć pewności, że pieśń powstała w takiej właśnie formie, w jakiej została tam zapisana. I rzeczywiście, w licznych śpiewnikach znaleźć można wszystkie przytaczane przez Panią wersje.
    Warto więc przyjrzeć się samemu czasownikowi naleźć / znaleźć, który jest o wiele starszy niż tekst kolędy – stanowi bowiem dziedzictwo prasłowiańskie (*nalezti), a w języku polskim do XIV wieku funkcjonuje w formie starszej naleźć. Już jednak w wieku XVI znajdujemy poświadczenia obu form czasownika – słowniki notują zarówno starsze naleźć, jak i nowsze znaleźć.
    Podobne wahania dotyczą frazy Maryją/Maryję z Józefem. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego miękkotematowe do XVII wieku mogły mieć w B. lp dwie końcówki zależne od długości (a po zaniku iloczasu – barwy) samogłoski a, która występowała w M. lp. Rzeczowniki zakończone na a pochylone (pochodzące z dawnego a długiego) przybierały końcówkę (np. Maryją), zakończone na a jasne (z dawnego a krótkiego) – końcówkę (np. duszę). Już w średniowieczu jednak końcówki te nie były realizowane konsekwentnie, w wieku XVI następuje szerzy się już końcówka kosztem końcówki , proces ten nasila się w wieku kolejnym.
    W związku z powyższymi procesami, zakładając, że kolęda Anioł pasterzom mówił powstała w XVI wieku, wers, o którym Pani pisze, mógł być śpiewany zarówno jako „naleźli Dziecię w żłobie, Maryją z Józefem”, „znaleźli Dziecię w żłobie, Maryją z Józefem”, „naleźli Dziecię w żłobie, Maryję z Józefem”, jak i „znaleźli Dziecię w żłobie, Maryję z Józefem” bez względu na to, jak został zapisany w najstarszym rękopiśmiennym poświadczeniu. Na pytanie „jak należy śpiewać?” trudno więc udzielić odpowiedzi normatywnej – najlepiej śpiewać tak, aby święta były wesołe i radosne, czego Pani życzę.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • wyrazy ekspresywne
    15.12.2014
    Witam!
    Bardzo proszę o pomoc w ustaleniu czy wyrazy niebywały, niewinny, zastraszający, nie można i niestety mogą (w odpowiednim kontekście) zaliczać się do słownictwa ekspresywnego.
    Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam!
    Marta Grabowska
    Pytanie to pachnie mi zadaniem szkolnym (zadań szkolnych nie odrabiamy), ale dowodu nie mam, więc odpowiem. Ekspresywność jest zasadniczo cechą tekstu, poszczególne wyrazy mogą być ekspresywne same w sobie (np. spieszczenia, a także wulgaryzmy, jeśli nie używa się ich w każdym zdaniu) bądź nabierają tej cechy w kontekście (między tekstem a jego składnikami leksykalnymi powstaje swoisty rezonans: jedno służy wzmocnieniu drugiego). Spośród wymienionych przez Panią wyrazów dwa: niebywały i zastraszający można uznać za określenia hiperboliczne, co może sprzyjać ekspresji uczuć i ocen, pozostałe uznałbym za neutralne, ale powtarzam: w odpowiednim kontekście i one mogą nabrać charakteru ekspresywnego, nawet jeśli nie mają takiego w izolacji, czyli w słowniku.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • sopockie molo
    15.12.2014
    Szanowni Państwo,
    bardzo proszę o poradę dotyczącą zapisu wyrażenia sopockie molo. Czy prawidłowa wersja to Sopockie Molo, sopockie Molo czy też może jeszcze inaczej?
    Na pewno można napisać sopockie molo i na takiej pisowni radziłbym poprzestać, jeśli nie ma Pani dowodu, że molo w Sopocie – pewnie najbardziej znane w Polsce – ma inną oficjalną nazwę.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • rozumieć jak umieć
    15.12.2014
    Dzień dobry.
    Mam 25 lat, w zeszłym roku dowiedziałem się, że zamiast słowa rozumię, którego używałem, należy stosować słowo rozumiem, byłem zszokowany tą wiadomością. Do dziś używam formy uznawanej przeze mnie za poprawną. Proszę o wyjaśnienie, dlaczego jedynie rozumiem jest uważane za prawidłowe?
    Długo Pan żył w nieświadomości. To, że tylko rozumiem jest formą poprawną, można uzasadnić jej rozwojem historycznym, ale ważniejsze, że tylko ta forma jest akceptowana przez zdecydowaną większość mówiących i tylko ją można znaleźć w słownikach. Rozumieć odmienia się jak umieć, więc jeśli z tym ostatnim wyrazem nie ma Pan kłopotu, to warto zapamiętać: rozumieć jak umieć. Końcówka występuje w innych czasownikach, np. tłumię.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • odmiana nazw dwuczłonowych
    14.12.2014
    Szanowni Państwo,
    w jaki sposób powinno odmienić się dwuczłonową nazwę obcą Oculus Rift? Odmiana tylko pierwszej części (Oculusa Rift), drugiej (Oculus Rifta) czy też może powinienem problem obejść, zostawiając nazwę własną w spokoju (hełmu wirtualnego Oculus Rift)?
    Drugie z zagadnień dotyczy zapożyczenia z języka angielskiego servo head. Jak brzmi poprawny zapis tłumaczenia na nasz rodzimy język – serwo głowica, serwogłowica czy też może serwo-głowica?
    Z góry dziękuję za pomoc!
    1) Jest jeszcze inna możliwość, i to najlepsza: Oculusa Rifta itd.
    2) Serwogłowica.
    Jan Grzenia
  • Barbara i Warwara
    14.12.2014
    Dlaczego my mamy Barbarę i Bazylego, a Rosjanie Warwarę i Wasyla? Do tego rosyjskie „w” pisze się jak nasze „b”. Czy to tylko przypadek, czy może pomiędzy głoskami „w” i „b” jest jakaś głębsza relacja, jakieś historyczne albo fonetyczne zaszłości?
    Imiona te są pochodzenia greckiego, a u nas pojawiły się za pośrednictwem łacińskim, dlatego mamy formy Barbara, Bazyli, Beniamin itp. Języki wschodniosłowiańskie zapożyczyły je bezpośrednio z greki. W wymowie nowogreckiej zaś dawna głoska [b], zapisywana najczęściej znakami B, ß (beta), wymawiana jest jako [w], stąd formy Warwara, Wasyl, Weniamin.
    Do zapisu języków wschodniosłowiańskich używa się różnych odmian cyrylicy, której wzorcem była pisownia grecka. Z tej przyczyny znaki В oraz в oznaczają głoskę [w].
    Jan Grzenia