składnia

 
Znajdziesz tu różnorodne informacje o budowie zdania, o wymaganiach jego składników, o szyku wyrazów w zdaniu, o właściwych formach orzeczenia i jego miejscu w zdaniu, o skrótach składniowych, o zapożyczonych konstrukcjach.
  • Co zrobił budżet?
    17.04.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Która z form jest poprawna (a może obie?): „Budżet zamknął się w kwocie...” czy „Budżet zamknął się kwotą...”?
    Pozdrawiam
    Anna
    Obie konstrukcje są poprawne, w NKJP druga jest częstsza. Pierwszą łatwiej wywieść z dosłownego użycia czasownika zamknąć się, np. „Chłopiec zamknął się w szafie”. Druga jednak też dobrze tłumaczy się w kontekście podobnych użyć narzędnika przy czasowniku zamknąć, np. zamknąć książkę posłowiem.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • stanowisko sprzedawcy
    16.04.2015
    Jest to stanowisko sprzedawcy, więc interesujące Panią wyrażenie powinno brzmieć praca na stanowisku sprzedawcy. Konstrukcja stanowisko: sprzedawca mogłoby się trafić w jakimś formularzu, gdzie pierwszy człon byłby nazwą rubryki, a drugi należałoby wpisać w formie podstawowej, podobnie jak imię: Stefan, nazwisko: Mucha. Przytaczając treść takiego formularza w tekście ciągłym, po nazwie rubryki dobrze jest dla czytelności postawić dwukropek (tak jak w przykładach wyżej).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • perfum i perfumy
    15.04.2015
    Z pluraliami tantum jest tak, że choć czasem łatwo utworzyć liczbę pojedynczą, choć się ona przydaje i choć praktycznie jest w użyciu, to... trudno przekonać do niej językoznawców. Np. wyraz perfuma oceniono tu negatywnie już 4 razy. Perfumy jako roztwór rzeczywiście nie potrzebują l. poj., ale czy perfuma w znaczeniu 'pojemnik perfum' (jak woda w znaczeniu 'butelka wody') jest do przyjęcia? A perfumka? Żona mówi „Kup mi perfumkę” i to jest całkiem inny przekaz niż „Kup mi perfumy”.
    W słowniku Doroszewskiego perfumę oznaczono jako słowo rzadkie, co nie przeszkodziło redaktorom zilustrować ją aż trzema cytatami: z Mickiewicza, Lieberta i Kazimierza Brandysa. We wcześniejszej poradzie informowałem, że perfuma to regionalizm wschodni i podałem nazwiska kilku innych autorów, którzy go używali. Problem nie dotyczy językoznawców: gdyby ich (nas) oddzielić od społeczeństwa, zachwycaliby się każdym słowem. Problemem jest to, że tzw. zwykli ludzie perfumy nie aprobują. Wielu pewnie dlatego, że przeczytali o niej negatywne opinie w słownikach poprawnej polszczyzny (błędne koło), ale inni i chyba liczniejsi dlatego, że nauczyli się formy perfumy. Czy perfumy i perfuma nie mogą istnieć równocześnie i podzielić się zadaniami, na przykład tak, jak Pan proponuje? Mogłyby, ale mamy – znowu tzw. zwykli ludzie – zaskakująco małą tolerancję dla wariancji w języku. I głęboko utrwalone przekonanie, że jeśli jakieś słowo, wyrażenie, znaczenie odbiega od postaci wzorcowej, to musi być niepoprawne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Do jeziora są… trzy kilometry
    15.04.2015
    Szanowni Państwo,
    która z poniższych form jest poprawna?
    1. Z Warszawy do Berlina są… (jest) 574 kilometry.
    2. Do jeziora są… (jest) trzy kilometry.
    Dziękuję™ i pozdrawiam
    „Do jeziora są dwa (trzy, cztery) kilometry”, ale „Do jeziora jest pięć (sześć, siedem, ..., dziesięć, jedenaście..., dwadzieścia, dziewięćdziesiąt, sto, dwieście, ..., dziewięćset, tysiąc, milion, miliard...) kilometrów”. Oraz „Do jeziora jest (jeden) kilometr”.
    Konstrukcje takie, jak wymienione przykładowo wyżej, są najbezpieczniejsze. W haśle problemowym liczebniki w Słowniku poprawnej polszczyzny pod red. W. Doroszewskiego i H. Kurkowskiej (1973) można przeczytać wprawdzie: „Jeśli liczebnik określa liczbę jednostek miary, dopuszczalna jest składnia z orzeczeniem w lp, np.: Ubyły (a. Ubyło) cztery centymetry wody. Zostały (a. Zostało) nam dwie godziny”. Nie ma jednak takiej informacji w późniejszym Nowym słowniku poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego (1999), a podobne zdania z orzeczeniem w liczbie pojedynczej mogą budzić wątpliwości.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • przegrać – ale jak?
    12.04.2015
    Ostatnio w prasie lokalnej znalazłam następujące zdanie: „Zabrzanie przegrali u siebie w ogromnych rozmiarach”. Czy jest to poprawne wyrażenie, tj. przegrać w ogromnych rozmiarach?
    Z góry dziękuję za odpowiedź
    Przegrać można definitywnie, ostatecznie, sromotnie, z kretesem, a w sytuacji opisanej w pytaniu – po prostu wysoko lub np. różnicą pięciu bramek. Jeśli przeredagujemy zdanie, to będziemy mogli napisać o druzgocącej porażce. Dziennikarz, którego Pani cytuje, wybrał chyba najgorszą drogę z możliwych.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • człowiek wielkiej wiedzy
    12.04.2015
    Zwykle dopełniacz wyraża „właściciela” w stosunku przynależności lub pokrewnym np. noga (N) stołu (Gen) – tj. noga należy do stołu. Dlaczego odwrotnie jest w konstrukcji typu człowiek (N) wielkiej wiedzy (Gen) – przy czym nie jest to, jak myślałem kiedyś, elipsa wyrażenia człowiek o wielkiej wiedzy, bo ewidentnie jest dopełniacz w człowiek wielkiej wiedzy i doświadczenia.
    Bardzo dziękuję za odpowiedź i pozostaję z poważaniem
    Łukasz
    Dopełniacz wyraża różne relacje, nie tylko posiadania (np. dom ojca, siostra Pawła, członek partii, pień drzewa), ale też np. ilości lub miary (np. sto złotych, litr wódki, garnek wody, rzeka krwi). O ile parafraza typu ojciec ma dom stosuje się do czterech pierwszych przykładów, to nie stosuje się do czterech ostatnich. Człowiek wielkiej wiedzy nie jest więc przykładem odosobnionym, por. też drzewa olbrzymiej wysokości lub klacz półkrwi angielskiej.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • trójka osób?
    10.04.2015
    Czy sformułowanie „Mamy trójkę osób” jest poprawne?
    W NKJP prawie wszystkie przykłady z ciągiem mieć trójkę (gdzie mieć występuje w różnych formach odmiany) dotyczą dzieci, np. „Państwo L. mają trójkę dzieci”. Nie ma tam ani jednego przykładu na trójkę osób. Owszem, trójka osób występuje w innych kontekstach, ale rzadko, np. „Spektakl porusza problemy trójki osób”. Ostatni przykład zresztą wydaje mi się niezręczny i aż prosi się, aby go zmienić, np. „Spektakl porusza problemy trzech osób” albo – jeśli to prawda – „Spektakl porusza problemy trójki przyjaciół”. W Pani przykładzie też lepiej dokonać zmiany: „Mamy trzy osoby”.
    Można użyć kolokatora wyszukiwarki PELCRA w NKJP, aby zobaczyć, jakie są typowe prawostronne konteksty dopełniaczowe trójki: przeważa trójka dzieci, za nimi daleko idzie trójka rodzeństwa, wnucząt, a także np. trójka napastników, zawodników i z innej beczki – trójka bohaterów, finalistów, laureatów czy też trójka chłopców i trójka dziewcząt. Trudno dociec jednej zasady rządzącej doborem tych rzeczowników poza tym, że przy każdym z nich można też użyć liczebnika troje. Czyżby więc trójka osób brzmiała tak nieszczególnie dlatego, że nie mówi się troje osób? Coś w tym jest, gdyż na liście typowych kolokantów w NKJP prawie nie ma rzeczowników rodzaju żeńskiego.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Nie wszystko rozumiem
    9.04.2015
    Witam,
    czy można powiedzieć „Nie wszystko rozumiem”? Spotkałem się wielokrotnie z użyciem tego sformułowania i zastanawiam się, czy jest to błąd, czy alternatywna forma dla bardziej naturalnego „Nie rozumiem wszystkiego”.
    Można tak powiedzieć i pewnie nieraz sam tak mówiłem albo chciałem powiedzieć (np. czytając niektóre pytania nadsyłane do naszej poradni). „Nie wszystko rozumiem” brzmi oględniej niż „Nie rozumiem wszystkiego”. To drugie niebezpiecznie zbliża się do „Nie rozumiem niczego”, podczas gdy „Nie wszystko rozumiem” implikuje, że wiele jednak rozumiem, może nawet prawie wszystko rozumiem.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Widzieliśmy, jak sprzątasz
    7.04.2015
    Dobry wieczór.
    można powiedzieć w czasie teraźniejszym np. „Widzieliśmy, jak sprzątasz” czy powinno się mówić w czasie przeszłym „Widzieliśmy, jak sprzątałeś”? W telewizji często słyszę tę pierwszą formę.
    Zdanie „Widzieliśmy, jak sprzątasz” jest najzupełniej poprawne. Aby je zrozumieć, powinniśmy sobie wyobrazić, że sami jesteśmy obserwatorami i mówimy: „Widzimy, jak sprzątasz”. W polszczyźnie zamiana czasu teraźniejszego na przeszły w zdaniu nadrzędnym nie wymaga takiej samej zamiany w zdaniu podrzędnym. Są też języki w którym ten sam sens wyraża się konstrukcją: „Widzieliśmy cię sprzątać”.
    Zdanie „Widzieliśmy, jak sprzątałeś” lub raczej „Widziałem, jak sprzątałeś” mogłoby być użyteczne w relacji jasnowidza, który przenosiłby się np. do roku 1950 i opowiadał dziś, czyli w roku 2015, o swoich wizjach: „Widziałem [np. wczoraj], jak sprzątałeś gabinet premiera Cyrankiewicza. Co ty tam robiłeś?”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • obracać się w towarzystwie
    4.04.2015
    Dzień dobry,
    spotkałem się z opinią, że wyrażenie obracać się w towarzystwie jest niepoprawne. Rozmówca przekonywał mnie, że powinno się mówić obracać się towarzystwem, ponieważ rzekomo nie obracamy się. Proszę o opinię w tej sprawie.
    Łączę pozdrowienia
    — Aleksander Cisłak
    Nie rozumiem słów: „rzekomo nie obracamy się”, myślę, że znajomy oczekuje od języka zbyt wiele logiki. Można obracać się w jakimś towarzystwie (NSPP PWN ma nawet przykład: „Obracał się w najlepszym towarzystwie”) albo otaczać się jakimś towarzystwem. Zwrot polecany przez znajomego jest skrzyżowaniem tych dwóch i jak wiele hybryd stanowi wykolejenie językowe.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • czytanie liczb wielocyfrowych
    2.04.2015
    Szanowni Państwo,
    piszę w związku z niedawnym pytaniem o poprawną wersję tytułu książki Paragraf 22. Zastanawiam się, czy nie jest po prostu tak, że w języku prawniczym paragrafy nie są numerowane liczebnikami porządkowymi, tylko nazywane liczebnikami głównymi. Być może się mylę, ale wiem, że prawo, jak to prawo, rządzi się czasem własnymi prawami.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Łatwiej wielocyfrową liczbę odczytać jako liczebnik główny niż porządkowy. W niektórych kontekstach zadajemy sobie trud, czytając np. w roku tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym dziewiątym, w innych wolimy ułatwić sobie zadanie. Z numerami paragrafów może być tak jak z numerami stron, por. na stronie sześćdziesiątej czwartej lub na stronie sześćdziesiąt cztery.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Pobrano opłatę, ale w czym?
    1.04.2015
    Witam,
    jak powinnam napisać: „Pobrano opłatę w kwocie łącznej...” czy w „... w łącznej kwocie”?
    Druga wersja jest spotykana częściej, przynajmniej w prasie. Pierwsza jednak też jest poprawna.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • w miejscu czy na miejscu pracy?
    28.03.2015
    Jak powinno się poprawnie składać życzenia z okazji objęcia nowego stanowiska pracy. Należy powiedzieć: „Wszystkiego najlepszego w nowym...” czy „... na nowym miejscu pracy”?
    To nie jest tylko kwestia życzeń, w nowym miejscu pracy można się np. dobrze czuć, to samo dotyczy miejsca pobytu, zamieszkania i in. Kwerenda w NKJP pokazuje, że konstrukcja w nowym miejscu jest kilka razu częstsza niż na nowym miejscu, a jeśli wziąć pod uwagę ciągi wydłużone o zależny dopełniacz typu pracy, pobytu czy zamieszkania, to okazuje się, że tych zaczynających się od przyimka na prawie nie ma. Na nowym miejscu obywa się bez dopełniacza, np. „Zapamiętajcie, co się wam przyśni na nowym miejscu” (z filmu Seksmisja).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • przyszłość uobecniona
    28.03.2015
    Witam,
    mam krótkie pytanie. Mówi się „Jutro jest...” czy „Jutro będzie...”? Albo „O 15:00 jestem...” czy „O 15:00 będę...”?
    Czas teraźniejszy można odnosić do bliskiej przyszłości, np. „Jutro mam egzamin”, „Jutro jest niedziela”, „Jutro wyjeżdżamy”. Dzięki temu zdarzenia, które mają nastąpić, wydają się bliższe.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • między i pomiędzy
    27.03.2015
    Szanowni Państwo,
    chciałabym uzyskać odpowiedz na pytanie, który z poniższych zapisów jest prawidłowy w kontekście użycia słów między/pomiędzy:
    1. Umowa zawarta między A i B.
    2. Umowa zawarta pomiędzy A i B ?
    Czy też może oba powyższe sformułowania są prawidłowe?
    Z poważaniem
    Wyrazy między i pomiędzy mogą być używane zamiennie. Wyjątkiem są ustabilizowane zwroty, przede wszystkim między innymi.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • zapomnieć
    20.03.2015
    Szanowni Państwo,
    bardzo szybko przyszło mi ponownie zwrócić się z zapytaniem, tym razem związanym z czasownikiem zapomnieć. Wiem, że w zależności od znaczenia, w jakim został użyty, łączy się z różnymi przypadkami. A co, jeśli występuje w połączeniu z innym czasownikiem? Napisałabym: „Zapomniałam kwiatów”, ale „Zapomniałam wziąć kwiaty”. Czy mam rację? A może powinnam napisać: „Zapomniałam wziąć kwiatów”?
    Przy okazji dziękuję za odpowiedź na poprzednie pytanie.
    Ewa
    Porada prof. Bralczyka na stronie http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapomniec;5081.html wyjaśnia tę kwestię.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Paragraf 22
    19.03.2015
    Zawsze słyszałem Paragraf dwadzieścia dwa.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • w pływalni czy na pływalni?
    18.03.2015
    Dzień dobry,
    jak powinnam powiedzieć: „Mam zajęcia w pływalni” czy „... na pływalni”?
    Pozdrawiam
    I tak, i tak można. Częściej mówi się na pływalni, gdyż pływalnia to zwykle duży obiekt i nawet jeśli pod dachem, to sprawia wrażenie przestrzeni otwartej, a w takich wypadkach daje się zauważyć preferencję dla przyimka na. Wyraźniej różnicę widać w parze w basenie i na basenie, gdzie pierwsza konstrukcja wskazuje zbiornik wodny, a druga otaczający go teren.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Co to takiego?
    17.03.2015
    Szanowni Państwo,
    czy pytania „Co to takiego?” i „Kto to taki?” można uznać za poprawne konstrukcje? A jeśli tak – czy mogą one swobodnie funkcjonować w komunikacji oficjalnej, czy też ich byt należy absolutnie ograniczyć do mowy potocznej?
    Łączę pozdrowienia,
    M.S.
    Używając wyszukiwarki PELCRA w NKJP, można przekonać się, że w przeliczeniu na milion słów pierwsze z wymienionych wyrażeń występuje najczęściej w tekstach literackich, informacyjno-poradnikowych i konwersacyjnych, drugie zaś w literackich, internetowych interaktywnych i konwersacyjnych. Bliższy ogląd przekonuje, że ich wystąpienia w tekstach beletrystycznych dotyczą głównie partii dialogowych. W sumie więc rzeczywiście są to wyrażenia charakterystyczne przede wszystkim dla swobodnego języka mówionego. Ale to nie znaczy, że są niepoprawne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Zrobić ci herbaty czy herbatę?
    17.03.2015
    „Zrobić‡ ci herbaty/herbatę™?”, „Zrobić™ ci kawy/kawę?”. Która z form jest poprawna?
    Dziękuję™ i pozdrawiam
    Zrobić wymaga zasadniczo biernika, ale dopuszcza też dopełniacz (tzw. dopełniacz partytywny), wskazujący, że dana czynność obejmuje tylko część danej rzeczy, por. „Zjedz sobie tortu” (trochę) i „Zjedz sobie tort” (cały).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski