składnia

 
Znajdziesz tu różnorodne informacje o budowie zdania, o wymaganiach jego składników, o szyku wyrazów w zdaniu, o właściwych formach orzeczenia i jego miejscu w zdaniu, o skrótach składniowych, o zapożyczonych konstrukcjach.
  • Napisaliśmy list, wysłali i czekali
    27.02.2015
    Szanowni Państwo,
    bardzo proszę o rozstrzygnięcie, czy zdania typu „Pojechaliśmy i kupili owoce”, „Napisaliśmy list, wysłali i czekali na odpowiedź”, „Szukałabym słowa i szukała, zanim bym odpowiedziała” są poprawne.
    Łączę pozdrowienia
    Julia
    Są poprawne. W Wykładach z polskiej fleksji (2002, s. 47) cytuję przykład z polskiego przekładu powieści Hrabala: „Patrzyliśmy sobie chwilę w oczy, a później kiwali głowami”. Dziś można by znaleźć więcej takich zdań, korzystając z wyszukiwarki Poliqarp w NKJP.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • książka dla dzieci X-a
    25.02.2015
    Iks wydał książkę dla dzieci, więc mamy [książkę dla dzieci] Iksa, ale brzmi to jak książka dla [dzieci Iksa]. Czy warto gimnastykować się z szukaniem innego sformułowania, czy raczej twardo stać na stanowisku, że tak jest dobrze i już, a zrozumieć opacznie można tylko z czepliwości?
    Przy takim szyku bardziej prawdopodobna jest druga interpretacja (dzieci X-a). Gdybym miał na myśli pierwszą, to powiedziałbym książka dla dzieci napisana przez X-a lub podobnie.
    Przykład jest bardzo ogólny, konkretne zdania mogłyby wręcz wykluczać jedną z możliwości, por. „Kupiłem książkę dla dzieci Agnieszki Frączek” i „Kupiłem książkę dla dzieci Marii Konopnickiej”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • składnia czy leksyka?
    23.02.2015
    Dzień dobry,
    interesuje mnie, dlaczego użycie przyimka w błędnym znaczeniu jest klasyfikowane jako błąd składniowy, a nie jako błąd leksykalny? Czy to jest jeden z niewielu przypadków, w którym składnia odnosi się do znaczenia wyrazu?
    Szkoda, że nie podał Pan konkretnego przykładu. Przyimki mają pewne znaczenie, np. temporalne lub lokatywne, i pewne funkcje składniowe. Jeśli ktoś użył przyimka o niewłaściwym znaczeniu, np. do zamiast od, i powiedział „Do urodzenia mieszkam w Warszawie”, to można określić to jako błąd leksykalny (zwłaszcza jeśli zrobił to świadomie, a nie w wyniku przejęzyczenia). Jeśli jednak użył przyimka o niewłaściwej rekcji bądź nie dostosował budowy zdania do rekcji przyimka, to można mówić o błędzie składniowym.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • niż nie daje spokoju
    22.02.2015
    Szanowni Państwo,
    słówko niż w kontekście interpunkcyjnym nie daje mi spokoju. Pogodziłem się z tym, że zdanie „Mnie łatwiej to zrobić niż tego nie robić” uznajemy za pojedyncze, ale czy tak samo potraktujemy zdanie „Mnie łatwiej to zrobić niż jej wypiąć ósemkę do zjeżdżania”? Dodanie drugiego wykonawcy czynności powoduje, że struktura wygląda bardziej na złożoną.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    W sensie gramatycznym zdanie jest złożone, jeśli ma co najmniej dwie formy finitywne. Mówimy to oczywiście o tradycyjnym (szkolnym) opisie składniowym, ale właśnie do niego odwołują się zasady interpunkcji.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • otóż i przeto
    20.02.2015
    Dzień dobry!
    Zwracam się z pytaniem, jakimi częściami mowy są słowa otóż oraz przeto.
    Otóż jest partykułą, a przeto spójnikiem. Wyrazy nieodmienne bywają klasyfikowane różnie, więc możliwe, że w literaturze przedmiotu spotka się Pan też z innym przypisaniem ww. wyrazów do części mowy.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • zapobieganie i zwalczanie
    16.02.2015
    Szanowni Państwo,
    czy w polskim tłumaczeniu nazwy Konwencji o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej nie mamy do czynienia z błędnym skrótem składniowym? Zapobieganie łączy się z rzeczownikiem w celowniku, zwalczanie z rzeczownikiem w dopełniaczu, w przypadku rzeczownika przemoc celownik i dopełniacz brzmią tak samo, ale czy to oznacza, że można zastosować skrót? Ja, gdy czytam ten tytuł, „słyszę” jednak tę odmienną rekcję...
    Z pozdrowieniami
    K. Pawlaczyk
    Takich konstrukcji, ze zneutralizowaną opozycją przypadka, jest dużo, por. „Lubisz [biernik] czy nie lubisz [dopełniacz] Prousta?” albo „Sprzeczne komunikaty nadchodziły przed [narzędnik] i po [miejscownik] każdym ultimatum”. Ciekaw jestem, czy w nich też słyszy Pani odmienną rekcję.
    Wspomniana konwencja spotkała się z różnymi zarzutami, o takim jeszcze nie słyszałem. W zasadzie jednak ma Pani rację: tłumacząc z angielskiego, trzeba zachować czujność na takie rzeczy. Można było dać tytuł: Konwencja o zapobieganiu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej oraz o zwalczaniu ich.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • dwa imiesłowy
    13.02.2015
    Czy można konstruować zdania w ten sposób, że jeden imiesłów będzie przed orzeczeniem, a drugi po nim, np. „Trąbiąc, przemknęło, wzbijając kurz”?
    W zasadzie można. Efekt zależy od innych czynników, więc piszący musi sam ocenić, czy woli tak, jak w pytaniu, czy też „Przemknęło, trąbiąc i wzbijając kurz”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wyrażenia liczbowo-słowne
    11.02.2015
    Witam.
    Jak zapisać słownie wyrażenia: 0,9-procentowy roztwór, 0,2-procentowy, 0,1-procentowy roztwór? Niestety nie znalazłem nigdzie w Poradni ani w Internecie odpowiedzi na moje pytanie.
    Pozdrawiam i z góry dziękuję za odpowiedź.
    Nie da się ich odczytać tak po prostu. Trzeba je trochę przekształcić, np. roztwór o stężeniu 0,9 procent (albo 0,9%).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Gdzie wtrącić wtrącenie?
    11.02.2015
    Dzień dobry.
    Proszę o pomoc składniową. Czy w poniższym przykładzie wtrącenie jest wprowadzone prawidłowo, czy nie. Czy powinno stać zaraz po aplikacja?
    Jeśli wolisz wyłączyć kamerę internetową, aby żadna aplikacja nie mogła z niej korzystać, w tym aplikacja kamery, wykonaj następujące czynności.
    Czy też:
    Jeśli wolisz wyłączyć kamerę internetową, aby żadna aplikacja, w tym aplikacja kamery, nie mogła z niej korzystać, wykonaj...
    Nie mamy tu przecież do czynienia ze zdaniem względnym.
    Pierwsza wersja wydaje mi się korzystniejsza, łatwiejsza percepcyjnie. Wynika to pewnie stąd, że w drugiej czasownik mogła jest zbyt odległy od zapowiadającego go spójnika aby. W sumie jednak oba zdania są poprawne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wszystkim wam czy wszystkim z was?
    10.02.2015
    Szanowni Państwo,
    mam pytanie odnośnie do sformułowania, które budzi moje wątpliwości – mianowicie konstrukcji ze słowem Państwo w różnych odmianach. Dla przykładu: czy prawidłowy jest zapis: „Wszystkim Państwu serdecznie dziękuję za przybycie!”? Czy zdanie: „Wszystkim z Państwa serdecznie dziękuję za przybycie!” jest niepoprawne? Drugi zapis brzmi według mnie lepiej, natomiast analogicznie do „Wszystkim Wam (nie: Wszystkim z Was)...” opowiadam się za poprawnością pierwszego. Czy słusznie?
    Obie wersje są poprawne. Według mojej oceny pierwsza jest lepsza, choćby dlatego, że częstsza i prostsza.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Długo ci to zajęło?
    9.02.2015
    Dzień dobry,
    czy poprawne jest stwierdzenie długo mi to zajęło oraz połączenie długo zająć?
    Pozdrawiam
    Ireneusz Matysiak
    Zdanie „Długo mi to zajęło”, kiedy się w nie wmyślić, wydaje się nielogiczne (co innego: „Długo byłem zajęty”), ale może nie trzeba przeceniać logiki, skoro – jak pokazuje NKJP – konstrukcje takie są dosyć liczne w publicystyce, w beletrystyce i oczywiście w tekstach internetowych. Aby uniknąć poczucia nielogiczności, można powiedzieć: „Dużo czasu mi to zajęło” albo „Długo to trwało”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • użalać się – komu czy do kogo?
    8.02.2015
    Szanowni Państwo,
    gdy w rozmowie z osobą X użalamy się nad osobą Y, to możemy powiedzieć, że użalamy się nad igrekiem do iksa? Poprawne wydaje się raczej użalanie się iksowi nad igrekiem.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Mnie pierwsza wersja nie razi, mówić też można komuś lub do kogoś. Stwierdziłem jednak, że w NKJP (zrównoważonym) są nieliczne przykłady na konstrukcję z celownikiem, a przykładów na konstrukcję z do kogoś nie ma. Może więc Pana intuicja jest trafna.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wiersz a gramatyka
    8.02.2015
    Czy ten fragment wiersza jest poprawny gramatycznie:
    słucham głośnego
    bicia
    którym mnie
    zaszczyca
    kiedy znajdujesz się
    w pobliżu
    Można dopisać w ostatnim wersie: Twoje serce, bo tylko podmiotu gramatycznego w tym zdaniu brakuje. Ale podmiotu często brakuje w naszych wypowiedziach, a wiersz powinien być zagadką dla umysłu, więc uzupełniać go nie trzeba.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • odmiana nazw samochodów
    6.02.2015
    Dzień dobry,
    mam pytanie dotyczące odmiany nazwy land rover. Należy powiedzieć: „Kupił drogiego land rovera” czy „Kupił drogi land rover”?
    Z góry dziękuję za odpowiedź
    Tomasz Baliszewski
    Skoro mercedesa, forda, fiata itp., to i land rovera.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • oczy bransoletki
    4.02.2015
    Dzień dobry!
    Czy w cytowanym fragmencie jest błąd?
    Marysia siedziała w fotelu, obracając w palcach nową bransoletkę. Jej oczy były czerwone od łez.
    Polonistka mi to poprawiła, twierdząc że w zdaniu jest „zgubiony podmiot”, czyli że z niego tak jakby wynika, że oczy należały nie do Marysi, tylko do bransoletki. To wytłumaczenie wydaje mi się dziwne i nie uwierzę w nie, jeśli nie potwierdzi wyższa instancja ;)
    Pierścionek ma oko, czasem oka, ale nie oczy. Bransoletka nie ma oczu ani ok w ogóle, więc nieporozumienie w wypadku przytoczonego zdania nie grozi. Być może nauczycielce narzuciła się bransoletka jako pierwszy w lewo rzeczownik koreferentny z zaimkiem jej. Kiedy jednak pierwsze dopasowanie zawodzi (jako absurdalne), czytelnik podejmuje drugą próbę, czyli szuka następnego zgodnego rzeczownika, dalej w lewo. Zwykle dzieje się to niespostrzeżenie i tak też było w moim wypadku, gdy pierwszy raz przeczytałem to zdanie. Można próbować je przeformułować, aby uniknąć mylącej referencji, ale wydaje mi się, że problem jest trochę wyolbrzymiony.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Hierarchicznie czy po partnersku?
    2.02.2015
    Szanowni Państwo,
    mam pytanie związane z podmiotem szeregowym. Czy jeśli byłem na spacerze z osobami płci przeciwnej jako jedyny mężczyzna, to mogę powiedzieć: „Wracamy z dziewczynami ze spaceru”, czy taka konstrukcja mylnie sugeruje, że było nas kilku chłopaków i oprócz tego dziewczyny? „Wracam z dziewczynami...” byłoby może bardziej jednoznaczne, ale wystawia mnie niejako na pierwszy plan.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Niejeden właściciel czworonoga powie: „Wracamy z Azorem ze spaceru, a tu nagle...”. I będzie miał na myśli spacer, w którym uczestniczyli tylko oni dwaj: on i jego czworonożny przyjaciel.
    Różnica między „Wracam z Azorem...” a „Wracamy z Azorem...” polega w moim odczuciu nie tyle na eksponowaniu albo nieeksponowaniu siebie, ile na przyjęciu hierarchicznych albo partnerskich zależności w grupie. „Wracamy z Azorem...” – my dwaj, dobrzy kumple, Azor i ja. „Wracam z Azorem” zaś – ja, odpowiedzialny za niego, pan i władca, a Azor mi tylko towarzyszy, bo co pies, to nie człowiek.
    Zdanie „Wracamy z dziewczynami” może sugerować, że mówi Pan w imieniu kilku osób (nie licząc dziewczyn), ale tylko komuś, kto nie wie, jak było naprawdę. Jeśli wiem, że mówi Pan tak tylko we własnym imieniu, to pomyślę, że traktuje Pan dziewczyny jako równe sobie.
    Proszę zauważyć, że gdyby wracał z Pan z lasu z koszem pełnym borowików, to nie powie Pan: „Wracamy z lasu z koszem grzybów”. Partnerskie stosunki z koszem grzybów to rzecz trudna.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • na urządzeniu w internecie
    25.01.2015
    Dzień dobry!
    Powinno się mówić na urządzeniu czy w urządzeniu? Prawie wszędzie widzę stosowanie na, a według mnie nie brzmi to dobrze, tak jak na internecie. Na przykład w ten sposób: „(...) jak również zapisuje i korzysta z informacji na urządzeniach użytkowników strony internetowej”. Dlaczego na, a nie w? Prosiłbym o fachową opinię na ten temat. Z góry dziękuję za odpowiedź!
    Z poważaniem
    Marcin Rogacki
    Ponieważ w zacytowanym zdaniu chodzi o komputery (może też telefony oferujące funkcje komputerów), więc myślę, że takie połączenie jest wynikiem przeniesienia związku na komputerze. Mówimy oczywiście w internecie, ale na komputerze (pisać, pracować, mieć dostęp do czegoś) lub w komputerze (coś mieć, znaleźć, grzebać). Analogicznie na urządzeniu (dostępny, wykonywany, instalowany, mocowany) lub w urządzeniu (zastosowany, przechowywany). Jak widać, o wyborze przyimka decyduje kontekst.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • cel a sposób
    21.01.2015
    W jednej z odpowiedzi użył Pan konstrukcji: „można podnieść jego rangę, używając dużych liter”. Ale zgodnie ze słownikiem imiesłowów nie można używać w zdaniach celowych. Czy była to pomyłka, czy celowo użył Pan takiej konstrukcji?
    Użyłem jej spontanicznie, gdyż nie widzę w niej żadnego błędu i nie miałem zamiaru świadomie naruszać żadnej reguły. Zasada dotycząca imiesłowów mówi, że nie powinny one zastępować zdań celowych. W mojej wypowiedzi jednak imiesłów zastępuje zdanie okolicznikowe sposobu ('poprzez użycie dużych liter'), a o celu można mówić tylko w odniesieniu do zdania nadrzędnego.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pogrobowiec
    14.01.2015
    Które wyrażenie jest poprawne: pogrobowiec po królu czy pogrobowiec króla?
    Dziękuję i pozdrawiam.
    Poprawnie z dopełniaczem: pogrobowiec króla. Proszę jednak zwrócić uwagę, że konstrukcja z dopełniaczem zwykle dotyczy znaczenia 'wyznawca (jakichś idei)', a nie 'dziecko, które urodziło się po śmierci ojca'. W tym drugim znaczeniu słowo pogrobowiec zwykle obywa się bez dopełniacza.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • bronić bramki
    12.01.2015
    Dzień dobry,
    poprawna forma to bronić bramkę, czy bronić bramki?
    Dziękuję i pozdrawiam
    Iwona
    Poprawnie bronić bramki. W znaczeniu 'utrudniać lub uniemożliwiać dostęp' czasownik bronić łączy się z dopełniaczem, por. też „Fosy broniły dostępu do grodów i zamków” oraz „Żelazna brama broniła wejścia do parku” (przykłady za Innym słownikiem języka polskiego).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski