etymologia

 
Jeśli nie wiesz, z jakiego języka pochodzi dane słowo, jakie było jego pierwotne znaczenie, czy lub jak zmieniło się jego znaczenie w naszym języku, dlaczego ma taką postać - tu dowiesz się wszystkiego o słowach, które pochodzą z innych języków, a zadomowiły się w polszczyźnie.
  • Saksy
    31.01.2017
    Szanowni Państwo,
    skąd się wzięło słowo saksy?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Współcześnie Polacy jeżdżą na saksy do różnych krajów, początkowo dorywczej pracy szukali w Niemczech, głównie w Saksonii – dlatego właśnie nazwali ją saksami.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Setnie
    22.01.2017
    Szanowni Państwo,
    chciałem spytać o etymologię słowa setnie. Czy to dawniejsza forma świetnie?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Setnie to przysłówek utworzony od przymiotnika setny, a ten, jak wiadomo, pochodzi od liczebnika sto.
    Dziś oznacza on tyle co ‘znakomicie, świetnie’ i łączony jest głównie z czasownikiem bawić się (Setnie się bawił). Znaczenie to nawiązuje do analogicznego znaczenia przymiotnika setny ‘wspaniały, świetny’, łączonego także z nazwami odnoszącymi się do zabawy (setny dowcip, setna zabawa).
    Motywacja przenośnego znaczenia przymiotnika (a w konsekwencji też i przysłówka) jest jasna: sto to dużo (i dosłownie: Działo się to sto lat temu, i w przenośni: Sto lat się nie widzieliśmy!), a zatem setnie to także dużo. Tak właśnie, za pomocą synonimów: dużo, wiele, moc kogo, czego, bardzo, wielce, mocno, szczerze, okropnie, nadzwyczaj, porządnie, co się zowie, niezmiernie, tęgo, dobrze, dzielnie, potężnie, doskonale, wybornie wyjaśnia znaczenie przysłówka setnie tzw. słownik warszawski (pochodzący – nomen omen – sprzed stu lat), a ilustruje je przykładami: Z nim gadać nie może, choćby setnie rada, Kocha cię twój braciszek, bo cię setnie złupił, Setniem wdzięczen waszmości za łaskawe chęci, Cybula się tam setnie udawała.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Trunek
    14.01.2017
    Szanowni Państwo,
    interesuje mnie etymologia słowa trunek.

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Słowo to wywodzi się z niemieckiego der Trunk ‘napój’.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Nazwiska zakończone na -towt i -wirt
    29.12.2016
    Chciałabym się dowiedzieć, jakiego pochodzenia są nazwiska kończące się na -towt lub -wirt.
    Będę bardzo wdzięczna za odpowiedź.
    Wśród najpopularniejszych nazwisk obywateli polskich na -towt kończy się nazwisko Gintowt. Nosi je obecnie prawdopodobnie mniej niż 300 osób. Oprócz tego można wskazać jeszcze Bitowt, Gotowt, Giejsztowt, Misztowt, Ratowt, Zasztowt. Są to nazwiska pochodzenia litewskiego. W XIX wieku żył arcybiskup Aleksander Gintowt-Dziewałtowski. Jego nazwisko w wersji litewskiej to Aleksandras Gintautas-Dzievalstovkis, a białoruskiej — przydatnej przy śledzeniu mechanizmów adaptacji wyrazów litewskich (bałtyckich) w językach słowiańskich — Аляксандар Гінтаўт-Дзевалтоўскі [wym. gintaut].
    Jeśli chodzi o nazwiska kończące się na -wirt, to pozwolę sobie zacząć od takich, które przed składają się w zasadzie wyłącznie z tej cząstki, tyle że różnie zapisanej. Są to: Wirth, Wirt, Wirtt, Wirtch. Formy Wirt i Wirtt są prawdopodobnie dostosowanymi do polskiej pisowni, przez usunięcie obcego -h, wariantami nazwiska Wirth. Jest ono pochodzenia niemieckiego. Wchodzi także w skład nazwisk będących złożeniami dwóch rdzeni, jak np. Deckwirth, Hauswirt, Lewenwirt, Neuwirth. Odnalazłem również nazwisko Torwirt, które nosił artysta malarz Leonard Torwirt (1912–1967), urodzony w Wilnie. Litewska forma jego nazwiska to Torvirtas. Wydaje się jednak, że to nazwisko jest tak jak wyżej wymienione również pochodzenia niemieckiego.
    Artur Czesak
  • Złożyćzłóg
    23.12.2016
    Szanowni Państwo,
    moje pytanie dotyczy czasownika złożyć. Czy ż w tym wyrazie jest wymienne, czy niewymienne. Czy można potraktować go jako wyraz pokrewny do rzeczownika złoże (np. węgla) i uważać, że ż wymienne jest na g w wyrazie złóg?

    Z wyrazami szacunku
    Oczywiście, złożyć, złoże i złóg mają wspólne pochodzenie – złóg i złoże to ‘coś, co się gdzieś złożyło’.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Rozrywka
    23.12.2016
    Szanowni Państwo,
    zastanawia mnie pochodzenie słowa rozrywka. Czy dobrze przypuszczam, że najpierw był czasownik rozrywać się w znaczeniu 'relaksować się'? Jeśli tak, to czy wiadomo, skąd i kiedy pojawiło się to znaczenie?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Niewątpliwie rozrywka powstała od czasownika rozrywać ‘dostarczać komuś zabawy, rozweselać kogoś’. Znaczenie to pojawiło się najprawdopodobniej jako pochodna zwrotów typu rozerwać / rozrywać żal, rozerwać / rozrywać smutek, rozerwać / rozrywać rozpacz ‘sprawić / sprawiać, że ktoś nie czuje żalu, nie jest smutny, zrozpaczony. Czasownik rozerwać / rozrywać wchodził w różne połączenia, w których metaforycznie wskazywał na rozproszenie, rozdzielenie czegoś, oddzielenie czegoś od czegoś (tak jak to robi dosłownie, por. bluzka rozerwała się na rękawie, rozerwać korale itd.), np. rozerwać siły, wojsko, małżeństwo, rodzinę (‘rozdzielić siły, wojsko, małżeństwo, rodzinę’), rozerwać czyjeś zamysły (‘sprawić, że ktoś zmieni zamiary’).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Bychom
    2.12.2016
    Szanowni Państwo,
    w uroczej książeczce A. Markowskiego 500 zagadek o języku polskim (rok wyd. 1975) czytamy na temat akcentowania wyrazów typu robiliśmy:
    Te formy akcentujemy wyjątkowo inaczej […]. Dlaczego tak się dzieje? Otóż cząstki -śmy, -ście, -byśmy pochodzą od samodzielnych dawniej wyrazów i ich form: jeśmy, jeście, bychom […]

    bychom. Nigdy wcześniej nie słyszałem takiego wyrazu.

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Podzielam Pańskie zdanie, że książka Andrzeja Markowskiego pt. 500 zagadek o języku polskim jest dziełkiem uroczym – do tego stopnia, że pod jej wpływem zainteresowałam się polszczyzną (kupiłam ją w antykwariacie, gdy byłam w liceum; nie mogłam się wówczas spodziewać, że kilka lat późnej będę uczennicą profesora, wówczas doktora, Markowskiego, a później jego współpracownicą).
    Bychom to forma 1. osoby liczby mnogiej czasownika być czasu przeszłego, który wyszedł z użycia przed XV wiekiem, zwanego aorystem (więcej o aoryście można przeczytać tutaj). Czasownik być, jak wiadomo, jest nie tylko słowem znaczącym, lecz także pełni funkcje gramatyczne (jest słowem posiłkowym). Właśnie formy aorystu służyły do tworzenia trybu przypuszczającego – przykładowa odmiana (czasownika robić) wyglądała tak:
    (ja) robił bych / robiłbych
    (ty) robił by / robiłby
    (on) robił by / robiłby
    (my) robili bychom / robili bychom
    (wy) robili byście / robili byście
    (oni) robili bychą / robilibychą
    .

    Część z tych form przetrwała do dziś i jest wykładnikami trybu warunkowego, część zaś (w tym bychom) zanikła; współcześnie 1. osobę liczby mnogiej trybu warunkowego tworzymy przez dodanie cząstki byśmy, która powstała z formy byliśmy należącej do innego z dawniej używanych czasów przeszłych – czasu przeszłego złożonego.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Wiktymizacja a wikt
    27.11.2016
    Szanowni Państwo,
    chciałem zapytać o związek etymologiczny słów wiktymizacja i wikt. Czy znaczenie tego pierwszego ustaliło się na zasadzie wiktymizować to 'wyrządzać komuś szkodę, czyli odbierać mu wikt'?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Wyrazy te nie mają wspólnego pochodzenia. Termin prawny wiktymizacja nazywający działania, w wyniku których ktoś staje się ofiarą, a także nazwa nauki zajmującej się ofiarami przestępstw: wiktymologia, mają u swych źródeł łacińskie victima ‘osoba lub zwierzę zabite w ofierze’.
    Natomiast wikt pochodzi od, też łacińskiego, victus ‘pożywienie’.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Zachachmęcić
    27.11.2016
    Szanowni Państwo,
    chciałem zapytać o etymologię intrygującego słowa zachachmęcić.

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Para czasownikowa chachmęcićzachachmęcić ma u swych źródeł rzeczownik chachmęt, który oznaczał gęste zarośla, a następnie (przenośnie) zamęt, chaos.
    Jak wiemy, współcześnie zachachmęcić to: 1) ‘uczynić coś zagmatwanym’, 2) ‘schować coś tak, że trudno to potem znaleźć’. Skojarzenie tych czynności z gęstymi zaroślami wydaje się jasne. Gałęzie krzewów, zarośli są wygięte, powykręcane, a tak właśnie – jako coś wygiętego, powykręcanego – wyobrażamy sobie zagmatwane sprawy. Motywacją drugiego z przywołanych znaczeń jest to, że w gęstych zaroślach trudno cokolwiek znaleźć.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Moduł
    26.11.2016
    Szanowni Państwo,
    interesuje mnie historia słowa moduł, które ma wiele znaczeń zarówno w języku naturalnym, jak i w matematyce. Czy wzięło się ono od słowa modus? W jaki sposób wkroczyło do polszczyzny i tak skutecznie rozszerzyło swój zakres znaczeniowy?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Polskie znaczenia rzeczownika moduł odpowiadają znaczeniom jego obcojęzycznych odpowiedników (francuskiego module czy angielskiego module). Jest więc to niewątpliwie pożyczka (poszczególne znaczenia mogły do polszczyzny przybywać w różnych okresach z różnych języków).
    U źródeł tego słowa leży łaciński modulus (‘miarka’) będący zdrobnieniem od modus (‘miara, sposób’). Łacińskie słowo stało się podstawą francuskiego terminu architektonicznego module ‘jednostka miary odpowiadająca wielkości elementu całości, który służy do ustalania proporcji innych elementów’ (definicja za: Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza, hasło moduł 5). Późniejsze znaczenia, które powstawały w różnych językach, wyzyskiwały cechę ‘stałości, niezmienności’ – moduł budowli, moduł mebla, moduł pamięci operacyjnej itd. to ‘element pełniący ustaloną funkcję, łatwy do wykorzystania jako część różnych większych całości’ (definicja na podstawie moduł 1 z USJP).
    Co ciekawe, moduł jest „krewnym” mody – oba słowa mają u podstaw łacińskie modus (‘miara, sposób’).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Drzwi a drzewo
    12.11.2016
    Czy drzewo i drzwi mają wspólny rdzeń?
    Nie, podobieństwo tych wyrazów jest przypadkowe. Jak podaje W. Boryś w Słowniku etymologicznym języka polskiego (Wydawnictwo Literackie, Kraków, 2005, s. 131), drzewo ma u swych źródeł praindoeuropejski *der-eu̯̦- / *der-u- / *dr- eu̯̦- (‘drzewo’), natomiast rzeczownik drzwi wywodzi się z praindoeuropejskiego *dhu̯̦ŗ- / *dhu̯̦er- / *dhu̯̦or- (‘drzwi’). Jak widać, ostatnia z tych form jest bliska brzmieniowo współczesnej nazwie drzwi w języku angielskim (door), co nie dziwi, gdyż angielski, podobnie jak polski, należy do rodziny praindoeuropejskiej (która z czasem rozpadła się na kilka dalszych rodzin języków, m.in. słowiańską i germańską). W polszczyźnie przywołane praindoeuropejskie elementy dały początkowo formę *dwrzi, która przekształciła się w drzwi.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Pupil
    11.11.2016
    Szanowni Państwo,
    czy słowo pupil ma coś wspólnego z angielskim pupil – ‘źrenica’?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Polski pupil wywodzi się od łacińskiego pupillus ‘sierota’. Początkowo bowiem pupil oznaczał osobę (zwykle młodą, dziecko), która pozostaje pod czyjąś opieką. Z tego samego źródła łacińskiego wywodzi się angielskie pupil ‘uczeń’.
    Natomiast angielskie pupil ‘źrenica’ wywodzi się z innego źródła – przywędrowało do języka angielskiego z francuszczyzny, w której znalazło się jako zapożyczenie łacińskie. Łacińskie pupilla to ‘laleczka, mała dziewczynka’ (zdrobnienie od pupa ‘dziewczynka, lalka’. Centralna część oka została nazwana laleczką, dlatego że gdy widzimy swoje odbicie w oku innej osoby, to nasza postać jest mała – tak jak lalka.
    Przywołane tu słowa łacińskie: pupillus ‘sierota’ i pupa ‘dziewczynka, lalka’ mają wspólne pochodzenie – oba wywodzą się od pupus ‘chłopiec’, jednak nie miało to wpływu na rozwój znaczeń ich kontynuantów w języku angielskim, a tym bardziej w polskim.
    Zgodnie z zasadą przedstawioną na stronie głównej poradni odpowiadam tylko na jedno pytanie.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Słowa pochodzenia tureckiego
    31.10.2016
    Jestem ciekaw pochodzenia kilku słów: czara, buhaj, tabun i żupan. Ponoć mają one pochodzenie mongolsko-tureckie.

    Pozdrawiam.
    W kwestii turcyzmów opieram się na znakomitym Słowniku historyczno-etymologicznym turcyzmów w języku polskim Stanisława Stachowskiego (Księgarnia Akademicka, Kraków, 2014).
    Z podanych przez Pana wyrazów notuje on jedynie dwa – buhaj i tabun. Oba pojawiły się w polszczyźnie w XVII wieku. Pierwszy wywodzi się z osmańsko‑tureckiego *bugay ‘byk’, drugi zaś ma bardziej skomplikowaną historię: występował w niektórych językach kipczackich (były to języki należące do rodziny języków tureckich; posługiwali się i posługują nimi mieszkańcy niektórych obszarów w Azji Zachodniej i Środkowej oraz w Europie Wschodniej, m.in. Tatarzy), z których przedostał się do języków wschodniosłowiańskich (rosyjskiego i ukraińskiego), a z nich do polszczyzny.
    Jeśli chodzi o czarę, to ta przyszła do polszczyzny (także w XVII w.) z języka rosyjskiego, do którego (jak podaje W. Boryś w Słowniku etymologicznym języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 2005) najprawdopodobniej została zapożyczona z języków tureckich: turkmeńskiego, mongolskiego lub kirgiskiego.
    Żupan natomiast przybył do polszczyzny z zupełnie innej części świata – najprawdopodobniej z Francji. Jak wiadomo, oznacza on rodzaj sukni noszonej przez polską szlachtę; jego francuski „protoplasta” – rzeczownik jupon – oznacza zaś halkę.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Skrupuły a skrupulatny
    10.10.2016
    Szanowni Państwo,
    czy słowa skrupuły i skrupulatny są etymologicznie spokrewnione?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Szanowny Panie,
    oczywiście, przymiotnik skrupulatny pochodzi od rzeczownika skrupuł, występującego dziś przeważnie w liczbie mnogiej jako skrupuły. Skrupuły to dawniej tyle co ‘drobne jednostki miary, stosowane przede wszystkim w miarach aptecznych’; przenośnie również ‘drobiazgi, drobinki’. Skrupulatny odnosi się do człowieka drobiazgowego, dbającego o szczegóły.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • Przepraszam i zapraszam
    10.10.2016
    Szanowni Państwo,
    bardzo chciałabym się dowiedzieć, czy słowa przepraszam i zapraszam są ze sobą etymologicznie powiązane? Czy praszam tworzące te słowa pochodzi od słowa prosić?

    Z góry bardzo dziękuję za rozwikłanie moich wątpliwości.
    Tak, czasowniki przepraszam i zapraszam są ze sobą związane etymologicznie. W staropolszczyźnie funkcjonował czasownik praszać oznaczający usilne proszenie, a będący odpowiednikiem współczesnego upraszać, i to od niego powstały wskazane czasowniki.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • Szukać
    10.10.2016
    Moje pytanie dotyczy pochodzenia słowa szukać. Podobieństwo z niemieckim suchen jest oczywiste, ale wraz ze znajomym zastanawialiśmy się też (w ramach praktyk z kuchennej etymologii), czy istnieje związek między tym słowem a rosyjskim iskat.
    Szanowni Państwo,
    szukać – prawdopodobnie pożyczka do języka prasłowiańskiego z języka środkowoniemieckiego (Suochen – ‘szukać, poszukiwać, badać’). W podobnej formie funkcjonuje on w języku czeskim (szukat – dziś w znaczeniu ‘spółkować’, dawniej ‘szukać’, pot. ‘łazić, szwędać się, wykonywać drobne prace’), ukraińskim (szukaty), choć w postaci tego ostatniego Wiesław Boryś doszukuje się wpływów języka polskiego.
    Wspomniany etymolog nie wyklucza rodzimości tego czasownika i wywodzi jego etymologię z onomatopei, a znaczenie onomatopeiczne wiąże z czasownikiem, który funkcjonuje w języku górnołużyckim (szuknyć – ‘szepnąć, podszepnąć’). Czasowniki szepnąć i szukać byłby w świetle takiej teorii ściśle powiązane etymologicznie.
    Jeśli chodzi o iskat’, to etymolodzy rosyjscy (m.in. Maks Fasmer) doszukują się jego źródła we wspólnocie bałtosłowiańskiej, a nawet praindoeuropejskiej i nie wskazują jego bezpośrednich związków z polskim szukać.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • Chytry
    8.10.2016
    Szanowni Państwo,
    ciekawi mnie, skąd homonimiczność słowa chytry. W jaki sposób etymologicznie rodziły się oba znaczenia? Które było pierwsze? Można by pomyśleć, że osoba chytra, czyli ‘skąpa’, wykazywała się przebiegłością i pomysłowością, aby chronić przed innymi przedmiot swojego skąpstwa, a więc okazywała się chytra. Czy to dobry trop?

    Z wyrazami szacunku
    Szanowny Panie,
    etymologia przymiotnika chytry sięga czasów prasłowiańskich. Wiesław Boryś opisuje go jako „archaiczny przymiotnik od psł. *chytati, *chytiti”, oznaczającego tyle co ‘chwytać, łapać’. Pierwotnie więc przymiotnik ten miał znaczenie ‘szybko chwytający, zręczny, szybki’, znajdziemy je między innymi w języku scs, będącym najstarszym zapisanym językiem słowiańskim (chytrъ – ‘zręczny, zgrabny, biegły’). Znaczenie to rozwinęło się prawdopodobnie jeszcze w języku prasłowiańskim, skoro zarówno w czeskim, jak i rosyjskim przymiotnik ten odnosi się do zdolności i możliwości bardziej mentalnych i psychicznych niż fizycznych – ‘mądry, rozumny, bystry’, ale też ‘podstępny, przebiegły, cwany’. W staropolszczyźnie chytry to właśnie tyle co ‘przebiegły, podstępny, pomysłowy’. Zyskuje więc rys pejoratywny.
    Warto jednak pamiętać, że w gwarach przymiotnik chytry odnosi się również do człowieka pracowitego, chętnego do pracy, czyli potencjalnie również szybko się bogacącego. Podane przez Pana znaczenie wykształciło się rzeczywiście na drodze specjalizacji znaczeniowej – ktoś chytry to na tyle szybki → biegły → bystry → przebiegły, żeby zadbać o swoje interesy i dobra materialne.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


Walentynkowy e-book do pobrania

Chcesz wiedzieć, jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych? Ten e-book jest dla Ciebie.

Czułe słówka, czyli… Jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych?

Wyślij

POBIERZ DARMOWY WALENTYNKOWY E-BOOK!