etymologia

 
Jeśli nie wiesz, z jakiego języka pochodzi dane słowo, jakie było jego pierwotne znaczenie, czy lub jak zmieniło się jego znaczenie w naszym języku, dlaczego ma taką postać - tu dowiesz się wszystkiego o słowach, które pochodzą z innych języków, a zadomowiły się w polszczyźnie.
  • Bezpieczny
    23.04.2016
    Skąd wzięła się cząstka bez- w wyrazie bezpieczeństwo? Czy bez pieczy jest bezpieczniej?
    Przymiotnik bezpieczny powstał od wyrażenia bez pieczy znaczącego ‘bez opieki, bez troski o coś’ (piecza to ‘opieka’). Dziś, jak wiadomo, bezpieczny oznacza coś innego – ktoś, kto jest bezpieczny, nie jest zagrożony, może być spokojny o swoje samopoczucie. „Łącznikiem” między tym – współczesnym – znaczeniem a znaczeniem dawnym (‘bez troski’) jest taki sposób używania tego słowa, w którym wskazywano na to, że można o kogoś być spokojnym, można pozostawić tę osobę bez opieki. Można kogoś pozostawić bez opieki, można się o kogoś nie troszczyć, bo – ta cecha wysuwa się na pierwszy plan w obecnym bezpiecznym – jest niczym niezagrożony.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Szmata a szmat
    15.04.2016
    Proszę o podanie etymologii słowa szmata i jak się ma to słowo do słowa szmat (drogi).

    Bawi mnie szukanie tego związku, zwłaszcza że poprzednio pytałam o zależność miedzy włóknem (z którego przecież zbudowana jest szmata) a włóczeniem ( w czasie którego przecież trzeba pokonać szmat drogi).

    Pozdrawiam serdecznie
    Maria
    Etymologia słówwa szmata i szmat jest niepewna (por. W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 604), jednak pewne jest to, że mają one wspólne pochodzenie, a właściwie były kiedyś wariantami rodzajowymi (czyli stanowiły jeden wyraz mający różne formy rodzajowe, tak jak dziś np. klusek i kluska czy rodzynek i rodzynka).
    Początkowo miały znaczenie ‘duża część jakiejś płaskiej powierzchni’, które przysługuje dziś wyłącznie nazwie szmat (oczywiście, współcześnie ma ona bardzo ograniczoną łączliwość; mówimy głównie: szmat drogi, szmat ziemi). Ze znaczenie tego wyodrębniło się z czasem inne – ‘kawałek tkaniny’ – ono „przypadło” rzeczownikowi szmata, który później uległ degradacji (dziś szmata to zniszczona tkanina).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Piwo a piwnica oraz
    30.03.2016
    Szanowni Państwo,
    mam dwa pytania z etymologii.
    • Czy słowa piwo i piwnica są ze sobą spokrewnione? Może piwnica była pierwotnie pomieszczeniem, w którym niegdyś warzono lub przechowywano piwo?
    • Czy wyraz hart pochodzi z niemieckiego?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    • Tak, piwo i piwnica mają wspólne pochodzenie. Piwnica oznaczała chłodne miejsce, w którym przechowywano piwo (a także różne produkty spożywcze). Ponieważ takie miejsca znajdują się na ogół pod budynkami, to z czasem piwnica zmieniła swoje znaczenie i zaczęła oznaczać pomieszczenie położone pod budynkiem.
    • Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego wskazuje na niemieckie pochodzenie słowa hart – niemieckie hart = twardy.

    • Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Dzierżawczość w języku polskim
    22.03.2016
    Drodzy sąsiedzi,
    chciałbym zapytać o wyrażanie relacji dzierżawczych w języku polskim. W moim języku (czeskim) i w języku polskim są interesujące podobieństwa i różnice dotyczące posesywności.
    1. Dzierżawczość jest wyrażana zaimkiem – w czeskim jest tak samo jak w polskim.
      Oba języki mają zaimki dzierżawcze: můj/mój, tvůj/twój, svůj/swój, náš/nasz, váš/wasz, čí/czyj .
      Oba języki mają też dopełniacz dzierżawczy w 3. osobie: jeho/jego, její/jej, ich/ich.
    2. Dzierżawczość jest wyrażona odmienionym rzeczownikiem – w czeskim jest tak samo jak w polskim.
      W obu językach jest tu dopełniacz: můj otec – dům mého otce, mój ojciec – dom mojego ojca, drahý přítel – dům drahého přítele, drogi przyjaciel – dom drogiego przyjaciela
    3. Oprócz tego w języku czeskim są przymiotniki dzierżawcze: otec – otcův dům, přítel – přítelův dům, których nie ma w polskim. Co ciekawe, język czeski odróżnia wyrażenia typu otcův dům od wyrażeń typu dům mého otce – nie możemy powiedzieć můj-otcův dům.
      Zauważyłem w języku polskim takie słowa jak Kraków (= ‘należący do Kraka?), Janów (dom), Cieszyn.
    W związku z tym mam pytania:
    • Jakie są historyczne formy wyrażania dzierżawczości w dawnym języku polskim (rzeczowniki, przymiotniki dzierżawcze, dopełniacz dzierżawczy)?
      Czy używaliście kiedyś wyrażeń typu ojców dom?
    • Kiedy i jak rozwinęły się one do obecnej postaci?
    • Co się kryje za dychotomią zaimków (dopełniacz dla 3. osoby versus zaimki dzierżawcze dla pozostałych osób)?
    Serdecznie dziękuję za odpowiedź
    Jan Zidek
    Szanowny Panie,
    analiza historycznych danych językowych pozwala stwierdzić, że w języku polskim istniały różne sposoby wyrażania dzierżawczości. Najpopularniejszym był oczywiście dopełniacz rzeczownika, np. dom ojca, który (jako jeden z najpopularniejszych) przetrwał do dziś.

    Na płaszczyźnie morfologicznej dzierżawczość ujawnia się między innymi we wskazanych przez Pana toponimach dzierżawczych, które mogły być tworzone za pomocą sufiksów:

    Budowa ostatnich z wymienionych struktur jest współcześnie nieczytelna i nie są one odbierane jako formacje dzierżawcze, a o tym, że zostały utworzone za pomocą sufiksu z -j- w części podstawowej, świadczy miękkość tematu w mianowniku lub (w wypadku tematów zakończonych na wargową) w przypadkach zależnych (np. PoznańPoznania, RadomRadomia, JarosławJarosławia).
    Wszystkie wymienione wyżej formacje to relikty prostej odmiany przymiotników. Sufiksy z -ov- i -in- w części podstawowej zachowały się jednak również w płaszczyźnie apelatywnej, np. ojcowy dom czy maminy, babciny sweter.
    Dzierżawczą funkcję pełnił w języku polskim również sufiks -ski (oraz pochodne, np. -owski). Ta dzierżawczość sufiksu -ski ujawnia się w płaszczyźnie antroponimicznej, np. Kowalski mógł być synem Kowala, czyli Kowalskim synem, Janowski – synem Jana, czyli Janowskim synem), oraz apelatywnej, np. ojcowski bicz (= bicz ojca).
    Przymiotniki dzierżawcze tworzone za pomocą wymienionych sufiksów były w historii języka polskiego dość produktywne, wystarczy wspomnieć chociażby tytuł dzieła Jana Kochanowskiego z 1579 roku – Psałterz Dawidów, który świadczy o tym, że w polszczyźnie funkcjonował model składniowy reprezentowany przez rzeczownik (człon określany) + przymiotnik dzierżawczy w odmianie prostej (rzeczownikowej) utworzony za pomocą sufiksu -ów. Struktury tego typu ustępują miejsca formacjom znanym ze współczesności jeszcze w dobie staropolskiej, skoro w wieku XVI odmiana prosta przymiotników należy do rzadkości, używana jest często w tekstach o charakterze podniosłym lub archaizowanych (na przykład w przekładach psalmów).
    Zaimki dzierżawcze w języku polskim, podobnie jak w języku czeskim, są natomiast kontynuantem odpowiednich struktur prasłowiańskich, w którym powstawały jako wynik derywacji słowotwórczej zaimków osobowych 1 i 2 os. za pomocą znanego już (chociażby z formacji Poznan) sufiksu dzierżawczego jь, ja, je, np. *tu-o-jьtwój. Zaimek dzierżawczy 3 os. wykształcił się inaczej – jego funkcję przejął bowiem dopełniacz liczby pojedynczej i mnogiej zaimków on, ona, ono – stąd dychotomia z punktu widzenia analizy synchronicznej zaimków: mój, twój, jego.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • Pochodzenie nazwy ar
    21.03.2016
    Szanowni Państwo,
    chciałbym się dowiedzieć, skąd się wzięła jednostka powierzchni (i słowo) ar.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Do polszczyzny ar trafił z języka francuskiego, w którym jego odpowiednik: are wywiódł się z łacińskiego area ‘powierzchnia’. Co ciekawe, ar „ukryty” jest też w nazwie większej jednostki – hektar, która powstała z dodania do niego cząstki hekt(o)- ‘sto’.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Pączek
    29.02.2016
    Szanowni Państwo,
    jaka jest etymologia wyrazu pączek? Ta informacja potrzebna mi jest do artykułu. Z góry dziękuję za odpowiedź.

    Z poważaniem

    P. Pokój
    Pączek ma dwa znaczenia: 1. ‘zawiązek pędu liścia lub kwiatu’, 2. ‘kuliste ciastko drożdżowe z nadzieniem, smażone w tłuszczu’. Pierwotne było, oczywiście, znaczenie pierwsze, a znaczenie drugie powstało przez podobieństwo kształtu ciastka do zawiązku liścia.
    Pączek 1 powstał jako zdrobnienie rzeczownika pąk (mającego to samo co on znaczenie). Ten z kolei występował kiedyś w formie pęk, która znana jest i dzisiaj, jednak funkcjonuje jako osobny rzeczownik, znaczący ‘grupa przedmiotów występujących razem’ (pęk kluczy, pęk tulipanów).
    Prasłowiańskim źródłem pęku jest rzeczownik *pǫkъ ‘coś pękatego, zwłaszcza pękata wiązka czegoś, kępa’, który powstał od czasownika pǫčiti ‘nadymać, wzdymać, czynić pękatym’. Ten sam czasownik dał w polszczyźnie takie wyrazy jak pęknąć, pękać czy pęcznieć.

    Informacje etymologiczne zaczerpnęłam ze Słownika etymologicznego języka polskiego W. Borysia (Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2005).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Opatrzny i opaczny
    29.02.2016
    Szanowni Państwo,
    jestem ciekaw etymologii słów opatrzność, opatrzny, opatrywać (chodzi o 'patrzenie na coś ze szczególną troską'?) i opak (z wyrażenia na opak), wspak (skąd cząstka -pak, znacząca jakby 'coś odwrotnego, niż należy'?).
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Mamy tu dwie rodziny wyrazów. Do jednej należą: opatrzność, opatrzny (daw. ‘troszczący się o coś’), opatrywać (daw. m.in. ‘przyglądać się czemuś uważnie’), do drugiej – (na) opak i wspak, a także (utworzony od wyrażenia na opak) przymiotnik opaczny.

    U źródeł (polskich) wyrazów należących do pierwszej rodziny jest czasownik patrzeć (patrzyć). Od niego powstał opatrzyć ‘zadbać, zatroszczyć się’, od którego z kolei utworzono przymiotnik opatrzny ‘troszczący się o coś’, który stał się podstawą rzeczownika opatrzność ‘doglądanie, opiekowanie się, dbałość o coś’. Pisze o tym W. Boryś w Słowniku etymologicznym języka polskiego (Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2005, s. 392).

    Wyrażenie na opak powstało – według wspomnianego już Słownika etymologicznego języka polskiego W. Borysia – z prasłowiańskiego przymiotnika *opakъ ‘odwrotny’. Inną hipotezę podaje A. Bańkowski w Etymologicznym słowniku języka polskiego (Warszawa, PWN, 2000, t. II, s. 414, 486): mielibyśmy tu do czynienia z prasłowiańską cząstką *pakъ ‘wrogi, przeciwdziałający, zawracający do tyłu’ lub też z identycznie brzmiącym elementem oznaczającym tył.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Sprawiedliwość a prawo
    28.02.2016
    Szanowni Państwo,
    bardzo interesuje mnie pochodzenie słowa sprawiedliwość, jego historyczny rozwój oraz powiązanie znaczeniowe ze słowem prawo.

    Będę ogromnie wdzięczna, jeśli zechcą podzielić się Państwo wiedzą na ten temat.

    Pozdrawiam
    Rzeczownik sprawiedliwość został utworzony od przymiotnika sprawiedliwy, który jest zapożyczeniem czeskim, przybyłym do polszczyzny w XV wieku. Początkowo sprawiedliwy znaczył ‘uczciwy, prawy’, ‘zgodny z przepisami prawa’, ‘bezstronny’ oraz ‘oczyszczony z zarzutów, usprawiedliwiony, niewinny’ (podaję za: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 572).
    W językach słowiańskich prawo było utożsamiane ze sprawiedliwością. Oba te wyrazy miały ścisły związek etymologiczny z prawdą, która przez pewien czas także była rozumiana jako ‘sprawiedliwość’.
    Co ciekawe, przymiotnik prawy (z którego prawo powstało) początkowo znaczył to, co dziś znaczy prosty (‘skierowany do przodu’) – ze znaczenia ‘prosty’ rozwinęło się kolejne: ‘właściwy, taki, jak należy’, z którego z kolei wytworzyło się współczesne ‘uczciwy, szlachetny’. To pierwotne, przestrzenne znaczenie jeszcze prasłowiańskiego przymiotnika pravъ stało się początkiem znaczeń ‘sprawiedliwy’ i ‘prawdziwy’ – prosty kształt był bowiem uważany za najwłaściwszą formę, przez co stał się punktem odniesienia aksjologicznego. Inaczej mówiąc – z tym, co proste, zaczęto utożsamiać wszystko, co właściwe. Dlatego wyraz, który miał znaczenie ‘prosty’ (prawy), i ten, który znaczył ‘uczciwy’ (sprawiedliwy) należą do tej samej rodziny.
    Wszystkie informacje czerpałam ze znakomitej rozprawy doktorskiej Anny Mróz pt. „Sprawić się prawem i lewem – historyczne i językowe meandry prawa” napisanej pod kierunkiem prof. R. Pawelca, obronionej w Instytucie Języka Polskiego UW w 2014 r.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Włókno się wlecze
    10.02.2016
    Interesuje mnie nie znaczenie, ale pochodzenie słowa włókno – skąd się ono "wywlokło".
    Jak opisać źródłosłów włókno i włóczyć się (‘snuć’) – które z tych słów było pierwsze?
    Dziękuje za możliwie jak najszerszą odpowiedź.
    Pozdrawiam
    Maria Kondrad
    Odpowiedź będzie jak najszczersza, oparta na ustaleniach zawartych w Słowniku etymologicznym języka polskiego W. Borysia (Kraków 2005).
    U źródeł obu wyrazów: włókno i włóczyć się tkwi prasłowiański czasownik *vļ’kti, *vlekǫ ‘ciągnąć, przesuwać, wlec’, którego bezpośrednim polskim kontynuantem jest wlec, pozostający niegdyś z włóczyć w relacji: jednokrotny – wielokrotny.
    Przed dodanie do czasownika *vļ’kti, *vlekǫ przyrostka *-ъno powstał prasłowiański „przodek” polskiego rzeczownika włókno*volkъno. A zatem nazwa cienkiej nitki znajdującej się pod ścianką łodygi lnu nawiązuje zapewne do tego, że ciągnie się ona („wlecze się”) po jakiejś powierzchni.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Popyt, podaż
    2.02.2016
    Zastanawia mnie pochodzenie dwóch słów: popyt oraz podaż. Szykuję pewien projekt zaliczeniowy i niezwykle istotne dla mnie jest, aby dowiedzieć się, skąd pochodzą te dziwnie (przynajmniej dla mnie) brzmiące słowa.

    Z góry dziękuję i pozdrawiam.
    Etymologię obu wskazanych terminów wyjaśnia Andrzej Bańkowski w drugim tomie Etymologicznego słownika języka polskiego, w którym możemy przeczytać, że zarówno podaż, jak i popyt są kalkami strukturalnymi (czy też: „sztucznymi przekładami”) z języka niemieckiego. Podaż wywodzi Andrzej Bańkowski od niemieckiego Angebot (anbieten – ‘podawać, oferować’), popyt zaś od niemieckiego Nachfrage. Warto zaznaczyć, że ten drugi termin wyparł wcześniejsze rodzime rzeczowniki pokup i popłat. Zarówno popyt, jak podaż są w polszczyźnie wyrazami nowymi, notowanymi od II połowy XIX wieku.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • Ladacznica a ladaco
    24.01.2016
    Dzień dobry Państwu!
    Pytanie o treści nieszczególnie wyszukanej, jednak spowodowało konflikt między mną a moim rozmówcą. Czy słowo ladacznica ma coś wspólnego ze słowem ladaco? Moim zdaniem tak – kobiety określanej takim mianem raczej nie darzy się estymą, a ladaco oznaczało ‘byle jaki, marny’ lub, o osobie właśnie, ‘człowiek lichy, bezwartościowy’. Czy słusznie doszukuję się pokrewieństwa tych dwu słów?

    Łączę wyrazy szacunku, przepraszając za banalność swojego pytania.
    AK
    Pytanie jest bardzo ciekawe, ponieważ dotyczy sposobu postrzegania przez naszych przodków osób niedarzonych szacunkiem. Ma Pan rację – ladacznica i ladaco są blisko z sobą spokrewnione, a do ich rodziny należy jeszcze łajdak.
    Wszystkie te rzeczowniki zawierają w sobie (jak Pan słusznie zauważył) partykułę lada, która wskazuje na to, że osoba lub rzecz, o której mowa, niczym specjalnym się nie wyróżnia, nie jest godna uwagi. Ladacznica to forma żeńska rzeczownika ladaco, który powstał z wyrażenia lada co, czyli ‘byle co, coś niegodne uwagi’; oczywiście, ladacznica ma dziś bardzo zawężone znaczenie w stosunku do nazwy ladaco.
    Dawne wyrażenie lada jaki „zapisało się” natomiast w wyrazie łajdak.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Ekipa, lider, problem
    23.01.2016
    Chciałabym się dowiedzieć, jaka jest etymologia słów: ekipa, lider oraz problem.
    Każde z tych słów jest zapożyczeniem.
    Ekipa wywodzi się z języka francuskiego, w którym rzeczownik l’équipe oznacza grupę ludzi, którzy wspólnie coś wykonują (np. drużynę sportową).
    Lider to z kolei zapożyczenie angielskie. Angielski rzeczownik leader ma (w przybliżeniu) to samo znaczenie co polski lider, a pochodzi od czasownika to lead znaczącego ‘przewodzić (komuś)’.
    Rzeczownik problem natomiast pojawił się w polszczyźnie za sprawą łaciny, w której odpowiadający mu wyraz (problema) powstał z greckiego słowa oznaczającego m.in. jakąś barierę, ogrodzenie, wystającą część np. skały.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Rzyć, żyć
    29.12.2015
    Proszę o informację o etymologii słowa rzyć. Czy ma ono coś wspólnego z czasownikiem żyć albo z rzeczownikiem życie?
    Słowa te mają różne pochodzenie. Rzyć (‘tyłek’) jest kontynuantem prasłowiańskiego rzeczownika *ritь, a żyć pochodzi od, też prasłowiańskiego, czasownika *žiti. Oba prasłowiańskie wyrazy miały te same znaczenia, które mają ich współczesne polskie kontynuanty.
    Byłoby mało prawdopodobne, by wyrazy zawierające ż i rz miały wspólne pochodzenie, ponieważ głoska zapisywana jako rz do XVIII wieku brzmiała inaczej niż obecnie (była zbliżona do miękkiego /r/), czyli była zupełnie inna niż głoska zapisywana jako ż. Zdarzało się, że w toku rozwoju języka nastąpiła zmiana zapisu i w miejscu dawnego rz obecnie występuje ż. Tak się stało np. z wyrazem pasożyt, który powstał jako złożenie czasownika paść i rzeczownika rzyć (pasorzyt; dosłownie: ‘ten, kto pasie swoją rzyć’).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • nefryt, jadeit
    23.12.2015
    Dlaczego nazwa ważnego w chińskiej mitologii kamienia 玉 w innych językach tłumaczona jest jako jadeit, a w polskim jako nefryt (por. Nefrytowy Cesarz)? To dwa różne minerały. Czy mając na uwadze polską tradycję nazewniczą można tłumaczyć angielski tytuł gry Jade Empire (inspirowanej chińskimi legendami) jako Nefrytowe Cesarstwo czy też musi być ono jadeitowe? Czy drugi człon można zapisać wielką literą, skoro chodzi o nazwę krainy (jak np. Państwo Środka)?
    Pozdrawiam
    Dariusz
    Szanowny Panie,
    Pana pytanie jest właściwie pytaniem o wiedzę pozajęzykową, ściślej mineralogiczną. Nefryt i jadeit również w języku polskim odnoszą się do dwóch różnych desygnatów: jadeit to minerał o wzorze chemicznym NaAlSi2O6, jadeit zaś odmianą amfibolu. Źródłem nieporozumień jest zapewne fakt, że zarówno nefryt, jak i jadeit mają kolor zielony, a poddane obróbce jubilerskiej są niemalże nie do odróżnienia przez mineralogicznych laików. Kolejnym źródłem nieporozumień jest etymologia obu nazw: zarówno nefryt, jak i jadeit wiążą się z nerkami – pierwszy w języku greckim oznacza nerkę (nephrós), drugi w języku francuskim – zapalenie nerek (jadéite). Z tego względu Nefrytowy Cesarz nazywany jest również Jadeitowym Cesarzem.
    Jeśli zaś chodzi o drugą część Pana pytania: nie wiem, z którego minerału zbudowane jest Jade Empire – jeśli z nefrytu, to nazwę należy tłumaczyć jako Nefrytowe Cesarstwo, jeśli z jadeitu – jako Jadeitowe Cesarstwo. Po raz kolejny jest to zatem pytanie natury niejęzykoznawczej. Oczywiście, i w jednym, i w drugim wypadku oba człony tej nazwy własnej należy zapisywać wielkimi literami.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
    1. 23.12.2015
      W pełni zgadzając się ze stwierdzeniami doktor Moniki Kresy, pozwalam sobie uzupełnić informację o nefrycie i jadeicie. Otóż chiński morfogram 玉 (pinyin: ) i angielski wyraz jade stanowią nazwę, którą posługujemy się tradycyjnie zarówno w odniesieniu do nefrytu (ang. nephrite; chiń. 軟玉, pinyin: ruǎn yù), jak i jadeitu (ang. jadeite; chiń. 硬玉, pinyin: yìng yù). Polskim odpowiednikiem owej wspólnej nazwy jest wyraz żad (‘ozdoba, przedmiot wykonany z jadeitu lub nefrytu’), por. żad nefrytowy i żad jadeitowy. Nazwa wywodzi się od hiszpańskiego wyrażenia piedra de ijada (odnotowana po raz pierwszy w 1565 r.) i oznacza dosłownie ‘kamień lędźwiowy’. Kamień ten uznawano bowiem za środek profilaktyczny i leczniczy w przypadku dolegliwości nerek.
      Adam Wolański
  • Laska, las, laser
    19.12.2015
    Czy wyrazy laska, laser należą do rodziny wyrazu las?
    Każdy z tych wyrazów ma inne pochodzenie. Laska i las to wyrazy słowiańskie, a laser jest zapożyczeniem.
    Laska wywodzi się od prasłowiańskiej nazwy leszczyny (*lěska) – współczesne znaczenie rozwinęło w następujący sposób: ‘leszczyna’ > ‘kij z leszczyny’ > ‘kij do podpierania się’.
    Las jest kontynuantem prasłowiańskiego rzeczownika *lěsъ, który przez wieki nie zmienił znaczenia.
    Rzeczownik laser zaś to zapożyczenie z języka angielskiego, w którym powstał jako akronim (skrótowiec) wyrażenia Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation (dosł. ‘wzmacnianie światła przez stymulowaną emisję promieniowania’).
    Tak więc te trzy wyrazy, choć podobne pod względem formy, należą do trzech różnych rodzin.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Wespół z darmozjadem
    17.12.2015
    Mam pytanie odnośnie słowa chyba że WESPÓŁ z przesłanką. Znalazłam tak napisane słowo w zdaniu. Dlaczego WESPÓŁ??? Zaciekawiło mnie również słowo DARMOZJAD. Skąd wzięło się takie słowo ????
    Szanowna Pani,
    wespół to nic innego jak wspólnie, razem. Podstawą tej formy jest rdzeń spół-, obecny chociażby w takich rzeczownikach jak spółka, wspólnik, współpraca czy czasownikach współpracować, współtworzyć. W formie będącej przedmiotem opisu mamy ponadto do czynienia z oboczną postacią przyrostka w-, czyli we-, powstałą z psł. *vъ w wyniku wokalizacji (czyli usamogłoskowieniu) prasłowiańskiej półsamogłoski zwanej jerem twardym, która zanikła w polszczyźnie przed XII wiekiem. Tam, gdzie ów jer znajdował się w tzw. pozycji słabej, zanikał; tam, gdzie był w tzw. pozycji mocnej – przechodził w e i z taką sytuacją mamy do czynienia w omawianym wyrazie.
    Odnośnie do darmozjada: jest to rzeczownik powstały od dwóch podstaw darmo i zjeść, który oznacza osobę, żyjącą cudzym kosztem, niepłacącą za swoje utrzymanie, a zatem taką, która je za darmo. Jest to wyraz dość stary, chociaż brak jego poświadczeń w staropolszczyźnie. Istnienie przymiotnika darmojedny pośrednio dowodzi jednak, że omawiany rzeczownik musiał funkcjonować jeszcze przed Renesansem. Jako darmojad został on zanotowany w XVI wieku (między innymi w dziełach Jana Kochanowskiego) i poświadczony przez słownikarzy Grzegorza Kanpiusza (w 1621 roku) i Samuela Bogumiła Lindego (w latach 1807–1815). Warto dodać, że polszczyzna szesnastowieczna znała sporo określeń odnoszących się do człowieka, który żył (a właściwie jadł chleb) cudzym kosztem, np. darmochleb, łuszczybochenek czy próżnochleb.
    Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
  • gołoledź
    6.12.2015
    Szanowni Państwo,
    zastanawiała mnie ostatnio etymologia słowa gołoledź. Niestety nie mam dostępu do odpowiedniego słownika. Zaciekawiło mnie ono o tyle, że sprawia wrażenie dość starego i „polskiego” (nie widać w nim obcych naleciałości), a przy tym niełatwo na pierwszy rzut oka ustalić, w jaki sposób powstało. Wygląda na złożenie, ale może to mylne wrażenie?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Gołoledź to słowo wywodzące się bezpośrednio z języka prasłowiańskiego, złożone z dwóch elementów: golo i -ledъ, którym we współczesnej polszczyźnie odpowiadają: goły i lód (zob. A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2000, t. I, s. 451).
    Tak więc gołoledź to dosłownie ‘goły lód’. Od wieków znaczenie to się nie zmieniło i pewnie przez następne wieki nie zmieni, chyba że ocieplenie klimatu doprowadzi do tego, że całkowicie zniknie desygnat nazwy.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Szop pracz
    18.11.2015
    Skąd wzięła się polska nazwa zwierzęcia znanego jako szop (np. szop pracz)? Z tego, co udało mi się wyszperać w Internecie, jedyne języki europejskie poza naszym, w których to stworzenie jest nazywane podobnie, to dolnołużycki i górnołużycki (šup). Poza tym w indiańskim języku czoktaw (będącym lingua franca na pocz. XIX w. w pdn.-wsch. części USA) jest nazywane shaui. Czyżby badacz, który wprowadził polską nazwę szopa, mógł sugerować się jego nazwą w tym lub pokrewnym mu języku indiańskim?
    Hipoteza o „indiańskim” pochodzeniu polskiej nazwy szopa jest wprawdzie ciekawa, ale mało prawdopodobna, po pierwsze ze względu na nieistniejące właściwie bezpośrednie kontakty między tymi dwoma językami, po drugie zaś – z uwagi na to, że mamy podobny rzeczownik w innym języku europejskim, z którym na przełomie XIX i XX wieku (a wtedy szopy pojawiły się w Polsce) pozostawaliśmy w ścisłych kontaktach.
    Nazwa pracz szop funkcjonowała na pewno w latach sześćdziesiątych XIX wieku, ponieważ pod nią Procyon loto został opisany w Zoologii obrazowej dla klas niższych szkół średnich Maksymiliana Nowickiego. Co ciekawe, autor stosuje ją wymiennie z inną: ssawiec niedźwiedziowaty. Nie udało mi się niestety ustalić, kto wprowadził do polszczyzny rzeczownik szop, jednak fakty językowe (i leksykograficzne) przemawiają za jego niemiecką etymologią. Wprawdzie dziś w języku niemieckim szop pracz (Procyon lotor) to Waschbär, jednak dawniej (co poświadcza między innymi Aleksander Brückner) nazywano go Schupp. Rzeczownik szop to zatem fonetyczno-ortograficzna adaptacja niemieckiego Schupp, który z kolei pochodzi od czasownika schuppen w znaczeniu ‘złuszczać, pozbywać się łusek’ i nawiązuje zapewne do sposobu, w jaki szopy jedzą. Łuskanie pokarmu umożliwia im bardzo sprawny kciuk, będący cechą charakterystyczną, wyróżniającą je spośród innych drapieżników – a to właśnie cechy dyferencyjne stają zwykle u podstaw mechanizmów nazwotwórczych. Tak było zapewne i w tym wypadku.
    Monika Kresa
  • rżnąć a dorznąć
    10.11.2015
    W poradni pojawiło się już pytanie: Dlaczego rżnąć (np. drewno) ale podrzynać (gałąź, na której się siedzi)?, na którą odpowiedź dr Długosz-Kurczabowej brzmiała: „Do dawnych form rznąć, dorznąć, zarznąć, wyrznąć... utworzono wtórne odpowiedniki częstotliwe rzynać, dorzynać, zarzynać, wyrzynać... (analogicznie do umotywowanych par typu zacząć – zaczynać)”.
    W związku z tym zastanowiło mnie jednak, jak brzmiała wymowa. Wynika to z tego, że czytając podrzynać jako [pod-żynać], mielibyśmy oboczność ż-rz, biorąc pod uwagę rżnąć. Wydaje mi się zatem, że pierwotne odczytanie podrzynać brzmiałoby [podr-zynać], i rznąc [r-znąć], tak jak marznąć.
    W czasach szkolnych miałem podobny problem, gdy czytaliśmy Reja, gdzie znajdujemy słowo barzo, które w oczywisty sposób jest naszym współczesnym bardzo, a więc odczytanie powinno brzmieć raczej [bar-zo] niż [bażo], które to strasznie mnie wówczas raziło.
    Czy takie rozumowanie jest prawidłowe? Czy jest to powiązane z czeskim ř, które ponoć wymawia się podobnie? Odchodząc trochę od powyższego – czy czasowniki rżnąć i żąć są pokrewne, czy to przypadkowa zbieżność?
    Z poważaniem
    Marek Kielar
    Szanowny Panie,
    aby odpowiedzieć na Pana pytanie, warto zadać sobie inne: jaka jest etymologia czasownika rżnąć (wiemy już że podrzynać jest wobec niego wtórne)? Wiesław Boryś pisze, że jest to wyraz pochodzenia rodzimego, który w języku prasłowiańskim miał najprawdopodobniej postać *rьznąti i znaczenie ‘zacząć ciąć, krajać, przecinać’. W związku z tym, że po głosce r znajdował się tzw. jer przedni, powodujący palatalizacje, czyli zmiękczenia, w języku polskim to zmiękczone r uległo ewolucji i dało (tak jak w wyrazie rzeka, powstałym z prasłowiańskiego *reka) głoskę [ż] zapisywaną w języku polskim przez dwuznak rz (jest to archaizm ortograficzny wskazujący na pochodzenie tej głoski z dawnego miękkiego r i jej pierwotnej wymowy jako). Pierwotnie w polszczyźnie wyraz ten miał zatem formę *rzznąć, artykułowaną jako [rżznąć]. Tak skomplikowana grupa spółgłoskowa nie mogła się zachować w języku – doszło zatem do licznych przekształceń tego czasownika, najpierw z upodobniło się do ż i powstała forma rzżnąć (czytana jako [rżżnąć], a następnie doszło to jej uproszczenia i powstała dzisiejsza forma rżnąć.
    Jak Pan wie, w języku polskim mamy też formę rznąć, która jest wynikiem ewolucji tego samego prasłowiańskiego czasownika – jednak doszło w niej do uproszczenia innego elementu grupy spółgłoskowej (z rzznąć wypadła głoska [z]). Formy podrzynać, wyrzynać itp. powstały nie od rżnąć, ale od rznąć, a zatem etymologicznie mamy tam głoskę [ż] powstałą z palatalizacji miękkiego r’, a nie grupę spółgłoskową rz, jak w wyrazach marznąć i stp. barzo (to ostatnie oczywiście czytamy jako [barzo], a nie [bażo]). Wynika z tego, że formy podrzynać, wyrzynać , zgodnie z ich etymologią, powinniśmy czytać jako [ [podżynać], [wyżynać]. Pana wątpliwości wynikają natomiast z tego, że dwuznak rz odpowiada w języku polskim dwóm rodzajom dźwięków: głosce [ż] i dwóm głoskom [r], [z] stojącym obok siebie.
    Podobny fonetycznie i ortograficznie do rżnąć czasownik żąć również ma pochodzenie prasłowiańskie, wywodzi się od formy *żęti (bezokolicznik), *żьną (1 os. l. poj. czasu teraźniejszego). Jego znaczenie – ‘ ciąć, ścinać rośliny (zwłaszcza trawę i zboże) ostrym narzędziem, sierpem’ wskazuje na dalekie związki z omówionym czasownikiem *rьznąti ‘zacząć ciąć, krajać, przecinać’ – trudno je jednak udowodnić na gruncie języka prasłowiańskiego – sięgają one zapewne jeszcze języka praindoeuropejskiego.
    Monika Kresa
  • Omrzel
    6.11.2015
    Jaka jest etymologia rzeczownika omrzel? Mam tu na myśli nazwę pewnego chrząszcza, omrzela piaskowego. Niestety żaden z dostępnych mi słowników etymologicznych nie odnotował takiego hasła.
    Rzeczownik omrzel pochodzi od czasownika omrzeć, zanotowanego w Słowniku języka polskiego J. Karłowicza, A. A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego, a znaczącego tyle co ‘obmierznąć, zbrzydnąć’. Nazwa chrząszcza niewątpliwie nawiązuje więc do jego wyglądu, a przede wszystkim odczuć, które ten wygląd budzi. Trudności z odtworzeniem etymologii omawianego rzeczownika są zrozumiałe – czasownik, który go motywuje, już dawno wyszedł z użycia, skoro autorzy wspomnianego słownika, wydanego w latach 1900–1927 kwalifikują go jako archaiczny i powołują się na Psałterz floriański, a zatem zabytek spisany na przełomie XIV i XV wieku. Nie udało mi się niestety ustalić, od kiedy nazwa omrzel piaskowy funkcjonuje w języku polskim, wydaje mi się jednak, że nie notuje go Krzysztof Kluk w IV tomie dzieła Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych historyi naturalnej początki i gospodarstwo zatytułowanym O owadzie y robakach.
    Monika Kresa
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego