nazwy własne

 
W tym miejscu znajdziesz wszystko, co chcesz lub powinieneś wiedzieć o nazwach własnych. Dowiesz się, które z nich piszemy małą literą, od których powstały przymiotniki a od których nie, czy od nazwy każdej miejscowości można utworzyć nazwę jej mieszkańca. Poznasz rozstrzygnięcia problemów związanych z nazwiskami i ich odmianą. A jeśli jakiejś odpowiedzi nie znajdziesz, możesz zadać pytanie naszym ekspertom.
  • tajemnicze odmienne nazwisko
    29.06.2015
    Witam.
    Mam problem z moim nazwiskiem, a raczej jego odmianą. Uważam, że mojego nazwiska nie powinno się odmieniać. Moja nauczycielka uważa odwrotnie.
    Powinienem zdradzić Twoje nazwisko, żeby czytelnicy poradni wiedzieli, o czym mówimy, ale skoro sama tego nie zrobiłaś, to nie śmiem. Wobec tego powiem tylko, że jest to nazwisko zakończone na -a, niemieckiego pochodzenia, ale bardzo dobrze przyswojone. Tego typu nazwiska w polszczyźnie odmieniamy, i to bez wahania. Nie dziwię się więc nauczycielce, ciekaw byłbym natomiast Twoich argumentów za brakiem odmiany.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Gołańcz
    28.06.2015
    Szanowni Państwo,
    czy notowany w niektórych słownikach dopełniacz Gołańcza (niezgodny zarówno z miejscowym zwyczajem, jak i z Wykazem urzędowych nazw miejscowości) można uznać za błąd?
    Na stronie internetowej miasta i gminy Gołańcz nazwa ta ma rodzaj żeński, np. „Pisana historia Gołańczy rozpoczyna się w 1222 roku”. W Wykazie urzędowych nazw miejscowości nie sprawdzałem, ale z Pana listu domyślam się, że tak samo. Wśród „niektórych słowników” jest WSO PWN. Ogólnie biorąc, jeśli ani zwyczaj językowy, ani dokument urzędowy nie przemawiają za rozwiązaniem przyjętym w słowniku, to rozwiązanie to prawdopodobnie powinno zostać zmienione.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • nazwiska jednak odmienne
    22.06.2015
    Dzień dobry!
    Chciałabym zapytać, czy należy odmieniać nazwiska typu Stalęga, Bartoszko, Ronij, Miśkowiec? Państwo Stalęgowie, Bartoszkowie, Ronijowie? A już zupełnie nie wiem, co począć z ostatnim nazwiskiem. Będę bardzo wdzięczna za udzielenie informacji zwrotnej.
    Z poważaniem
    Beata Lipowicz
    Wszystkie wymienione nazwiska są odmienne. Jeśli zaprasza Pani gości na ślub, to zaproszenie należy skierować do państwa (w zaproszeniu wielką literą: Państwa) Stalęgów, Bartoszków, Ronijów i Miśkowców. Jeśli zaprasza Pani mężczyzn o tych nazwiskach, to właściwe formy brzmią: Pana Stalęgę, Pana Bartoszkę, Pana Ronija i Pana Miśkowca. Jeżeli jednak kieruje Pani zaproszenie do kobiet, to trzy ostatnie nazwiska pozostaną nie odmienione: Panią Stalęgę, ale Panią Bartoszko, Panią Ronij, Panią Miśkowiec. Dla kurtuazji należy dodać słowo szanowny, np. „X i Y mają przyjemność zaprosić Szanownych Państwa Bartoszków / Szanownego Pana Bartoszkę / Szanowną Panią Bartoszko na...”.
    W dokumentach urzędowych niektóre typy nazwisk, skądinąd odmiennych, bywają nie odmieniane. Zdarza się, że nosiciel nazwiska, mając wybór między formą odmienioną i nie odmienioną, skłania się ku tej ostatniej ze względów estetycznych (de gustibus non est disputandum). W zaproszeniu ślubnym byłoby jednak wyjątkowo niefortunnie naśladować zwyczaje urzędowe, więc jeśli nie jest tak, że któraś z wymienionych osób nie życzy sobie, aby odmieniano jej nazwisko, to proszę odmieniać bez wahania.
    Być może kontekst ślubny w wypadku Pani pytania jest nie na miejscu (pytanie nie daje podstaw do takiej interpretacji), ale miesiąc mamy dobry na śluby i wiele pytań kierowanych do naszej poradni wyraźnie ślubów dotyczy, więc proszę o wybaczenie, jeśli nie w porę chcę Panią wydać za mąż.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • zapis nazwy kościoła
    21.06.2015
    Dzień Dobry,
    chciałabym zapytać jak powinna brzmieć w zaproszeniu ślubnym nazwa kościoła w którym odbędzie się uroczystość. Pełna nazwa parafii to: Rzymskokatolicka Parafia Katedralna p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Siedlcach.
    Czy możemy napisać, że uroczystość odbędzie się w katedrze/kościele katedralnym pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Siedlcach? Chodzi mi o wielkość liter w słowie kościół/katedra oraz skrót pw.
    Dziękuję.
    Powinno być: katedra (lub kościół katedralny) pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Siedlcach. Oznacza to, że pisownia proponowana przez Panią jest prawidłowa.
    Jan Grzenia
  • Bielinski
    21.06.2015
    Szanowni Państwo,
    nieraz już przychodziło Państwu odpowiadać na pytania dotyczące polonizacji imion (np. Włodzimierz Lenin, lecz Władimir Putin) i wiem, że obecnie zaleca się tego nie robić. Chciałbym jednak spytać się o polonizację rosyjskich nazwisk. Otóż co począć przykładowo z nazwiskiem słynnego krytyka literackiego, a Белинский go zwano. Czy powinniśmy pisać Bieliński, Bielinski, czy wręcz Bielinskij (przyznam, że spotkałem się z każdym wariantem).
    Z góry dziękuję za odpowiedź!
    Najlepszym wariantem, zgodnym z regułą [313] Wielkiego słownika ortograficznego PWN, jest Bielinski (forma ta występuje w encyklopediach WN PWN). Zaakceptować należy też formę Bieliński, która pojawia się w poważnych publikacjach, a zwłaszcza w tytule i treści monografii Wissarion Bieliński i romantyzm rosyjski Józefa Borsukiewicza (PWN, Warszawa 1975).
    Jan Grzenia
  • Wasilew jako nazwisko żeńskie
    21.06.2015
    Dzień dobry,
    chciałabym Państwa zapytać o odmianę nazwiska Wasilew. Jest to nazwisko bułgarskie, kobiety w tej rodzinie piszą się Wasilewa. Sama niebawem przyjmę to nazwisko po mężu i chciałabym mieć stuprocentową pewność, że poprawna odmiana w przypadku kobiet to Wasilewa, a nie Wasilew.
    Rozumiem, że przyjmie Pani to nazwisko jako obywatelka Rzeczypospolitej Polskiej. W takim razie w dokumentach wystąpi ono w formie Wasilew.
    Mówiący po polsku użyją wyrażenia pani Wasilew, ewentualnie, choć raczej rzadko, pani Wasilewowa.
    Wasilewa jest bułgarskim odpowiednikiem naszych rzadko dziś używanych form żeńskich typu Wasilewowa, Wasilewówna. Jeśli ktoś takiej formy użyje, powie, że „zna Wasilewą”, „rozmawiał o Wasilewej”.
    Zasadniczo jednak żeńskie nazwisko Wasiliew jest w języku polskim nieodmienne.
    Jan Grzenia
  • parański
    17.06.2015
    Dzień dobry.
    Największym skupiskiem brazylijskiej Polonii jest stan Parana. Powstało nawet określenie parańska Polonia, które można spotkać w tekstach na jej temat. Moje pytanie dotyczy poprawności tego przymiotnika, który nie występuje w żadnym ze słowników. Idąc dalej tym tropem, ciekawi mnie czy można swobodnie na podobnej zasadzie tworzyć przymiotniki od każdej obcojęzycznej nazwy geograficznej, np kurytybski od Kurytyby. Czy istnieją jakieś reguły w tym względzie?
    Pozdrawiam
    Przymiotnik parański w haśle Parana wymienia Jan Grzenia w Słowniku nazw geograficznych. W tym samym słowniku jest hasło Kurytyba z przymiotnikiem kurytybski. W części wstępnej podano m.in. informacje o modelach tworzenia przymiotników od nazw geograficznych. Oczywiście nie każdy taki przymiotnik faktycznie jest używany. Na przykład w haśle Oslo wymieniony słownik informuje: „jednowyrazowych nazw mieszkańców oraz przymiotnika nie używa się”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Lucas
    12.06.2015
    Chciałabym się dowiedzieć, jak prawidłowo odmienić francuskie imię męskie Lucas (wymawiane [luka]). Słownik ortograficzny podaje, że imiona obcojęzyczne kończące się w wymowie na -a się odmieniają, ale co jeśli imię w wymowie kończy się na -a, a w pisowni na spółgłoskę? Jeśli np. rozmawiamy z mężczyzną o imieniu Lucas, to rozmawiamy z Lucasem czy z Luką?
    Odmieniamy to imię zgodnie z jego pisownią: Lucasa, Lucasowi, Lucasem, Lucasie. I wymawiamy też zgodnie z pisownią: [lukasa], [lukasowi] itd. Jedynie w mianowniku powiemy [luka]. Sytuacja jest więc podobna jak np. w wypadku nazwiska Marat, wymawianego w mianowniku [mara], odmienianego zgodnie a pisownią: Marata [marata], Maratem [maratem], Maracie [maraće].
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • mieszkańcy Raciążka
    8.06.2015
    Dzień dobry,
    chciałabym dowiedzieć się, jak prawidłowo utworzyć nazwę mieszkańca Raciążka. Podobno w słowniku ortograficzno-fleksyjnym jest zapisana forma raciążanin. Ale co wtedy z mieszkańcami Raciąża? Czy to powinno być podobnie jak z mieszkańcami Szczecina i Szczecinka? Proszę o odpowiedź.
    Prawidłowe formy to raciążczanin, raciążczanka (zbiorowa raciążczanie). Nie wiem, o jaki „słownik ortograficzno-fleksyjny” chodzi, ale problem jest słowotwórczy, a w tej dziedzinie za najbardziej autorytatywne źródło należy uważać Słownik nazw miejscowości i mieszkańców, który takie właśnie formy podaje.
    W Raciążu zaś mieszkają raciążanie, analogia do Szczecina i Szczecinka oczywiście jest, ponieważ mieszkańcy tych miast to szczecinianie i szczecinczanie.
    Jan Grzenia
  • nazwiska żon i córek
    7.06.2015
    Witam.
    Czy nazwiska zakończone na -ski (tak jak moje – Galkowski), mają swoje formy odojcowskie i odmężowskie? Normalnie brzmi nazwisko Galkówna, natomiast dziwne wydaję mi się nazwisko Galkowa, dlatego zwracam się z pytaniem.
    Od nazwisk na -ski (a także -cki, -dzki) nie tworzy się nazwisk żon ani córek za pomocą przyrostków. Żeńskie odpowiedniki takich nazwisk mają zakończenie -ska, -cka, -dzka, ale dotyczą wszystkich kobiet, a nie tylko żon i córek. Nazwiska Galkowa i Galkówna mogłyby nosić żona i córka mężczyzny o imieniu Galka, Galko lub Galek. Proces tworzenia nazwisk żon i córek nie jest już żywy, ponieważ kobiety nie chcą, aby postrzegano je przez pryzmat męża czy ojca. Niektóre z nich noszą takie nazwisko ze względu na tradycję rodzinną lub dla jego urody, ale nie jest to częste. Zresztą w dokumentach, np. w dowodzie osobistym, żona np. Kowala jest Ireną Kowal, nie Ireną Kowalową.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • odmieniać, nie odmieniać?
    3.06.2015
    Dzień dobry,
    na wstępie przepraszam za wszystkie błędy językowe, jakie popełnię, wciąż się uczę. Co do samego pytania: czy każde nazwisko trzeba odmieniać? Chodzi mi tu tylko i wyłącznie o formę liczby mnogiej w dopełnieniu. Czy istnieje zasada nakazująca odmianę nazwisk? Dzisiaj pojawił się spór na ten temat. Dotyczył mojego nazwiska: Gemzik. Czy jeżeli np. zapraszam, to należy odmienić Państwa Gemzików, czy lepiej zostawić zwykłe Państwa Gemzik?
    Dziękuję i pozdrawiam
    Zasadniczo staramy się odmieniać nazwiska, jeśli tylko jest to możliwe. O tym, jakie nazwiska są nieodmienne, a jakie mogą być być nie odmieniane, informuje szczegółowo np. hasło problemowe NAZWISKA w Nowym/Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN. Jeśli chodzi o nazwisko Giemzik, to nie ma z nim kłopotu: kiedy jest noszone przez mężczyznę, odmienia się jak słowo guzik, np. Giemzika, Giemzikowi, Giemzików, oczywiście z wyjątkiem biernika lp (Giemzika), mianownika lm (Giemzikowie) i biernika lm (Giemzików). Kiedy to samo nazwisko jest noszone przez kobietę, to nie jest odmieniane.
    Zaproszenia lepiej kierować do państwa Giemzików niż państwa Giemzik. Ta druga forma występuje czasem w polszczyźnie urzędowej, poza nią nie jest godna polecenia. W bezpośrednich zwrotach do adresata słowo państwo piszemy wielką literą, np. „Z okazji... zapraszamy Państwa Giemzików...”.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • odmiana nazw fińskich
    26.05.2015
    Szanowni Państwo!
    Proszę o radę, jak odmieniać po polsku fińskie nazwy własne zakończone długim [a], np.: Vantaa (nazwa miasta), Ketomaa (nazwisko).
    Z wyrazami szacunku
    Edyta Jurkiewicz-Rohrbacher
    Znak długiej samogłoski wystąpi w mianowniku, w pozostałych przypadkach pojawią się polskie końcówki. Polskie formy odmiany będą więc takie: D. Vanty, Ketomy, CMs. Vancie, Ketomie, B. Vantę, Ketomę, N. Vantą, Ketomą.
    Jan Grzenia
  • Liu Xiaobo w wymowie
    26.05.2015
    Szanowni Państwo,
    jak poprawnie przeczytać imię i nazwisko chińskiego pisarza Liu Xiaobo i jak poprawnie je przetranskrybować, używając jedynie polskich znaków (tzn. rezygnując z alfabetu fonetycznego)? Czy zapis [czyt. liu siaobo] będzie odpowiedni? W jakich słownikach szukać informacji dot. wymowy obcych nazw własnych, które – choć goszczą w języku polskim – przywołuje się sporadycznie? Czy taki słownik istnieje?
    Z wyrazami szacunku
    Optymalna wymowa i transkrypcja będzie taka: [lju śjaobo] lub [lju szjaobo].
    Informacje o wymowie obcych nazw własnych znaleźć można w książce Nazwiska obce w języku polskim Izabeli i Jerzego Bartmińskich, w której jednak nie ma informacji na temat nazw o genezie pozaeuropejskiej. Często używane nazwy chińskie i ogólne zasady ich wymowy zamieściłem w Słowniku nazw własnych.
    Jan Grzenia
  • Krze Duże
    25.05.2015
    Mam problem z odmianą… nazwy miejscowości Krze Duże: czy nazwa ta jest odmienna i w jaki sposób? Z tego, co wiem, w samej miejscowości nazwy nie odmieniają. Dziękuję™ za odpowiedź.
    Według Wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części dopełniacz brzmi Krzów Dużych.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • przymiotnik od Drezdenko
    25.05.2015
    Od rzeczownika Drezdenko (miasto w województwie lubuskim) przymiotnik powinien brzmieć drezdenkowski czy drezdenecki? Pierwsza „opcja” wydaje mi się bardziej poprawna, ale być może jestem w błędzie. Jeśli druga jest właściwa, proszę o wyjaśnienie, dlaczego. Pozdrawiam
    Maryla Roz
    Przymiotnik od Drezdenko brzmi drezdenecki, zob. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części. Na pytanie: dlaczego? najprościej odpowiedzieć: gdyż ta właśnie forma jest w użyciu.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • McDonough
    16.05.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Czy nazwisko McDonough się odmienia, choćby w piśmie? A jeśli tak, to jak?
    Pozdrawiam serdecznie i dziękuję za odpowiedź
    Anna
    W piśmie McDonougha, ale taka pisownia kłóci się z wymową, którą w polszczyźnie można oddać w przybliżeniu jako [mekd'ona]. Dlatego polecam raczej odmianę imienia i pozostawienia nazwiska w postaci oryginalnej, np. Williama McDonough.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Clooney jak Rooney
    22.04.2015
    Szanowni Państwo,
    proszę o pomoc w odmianie nazwiska pewnego aktora. Jak prawidłowo należy odmienić George Clooney w zdaniu „Był to film akcji z Georgem ______ w roli głównej”? Skoro wymawia się [kluːnɪ], chyba powinno być Clooneym – ale na wszystkich polskojęzycznych stronach internetowych widać odmianę Clooneyem. Czy tak się już przyjęło? Będę wdzięczna za podpowiedź.
    Z poważaniem
    Anna Filipek
    Podobny problem, związany z nazwiskiem Casey, omawiał Jan Grzenia w poradzie z 11.02.2014 (odsyłając do jeszcze wcześniejszej porady na podobny temat). Zacytuję ostatni akapit:
    W przypadku nazw zakończonych na -ey utrwaliła się u nas fleksja oparta na pisowni, piszemy więc Rooneya, Kingsleya itd. W związku z tym konsekwentnie piszmy też Caseya.
    Wniosek: proszę pisać Clooneyem.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • DiCaprio
    21.04.2015
    Z porady http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/do-b-Pirla-b-z-Cannavarem;8708.html oraz wspomnianej w niej zasady http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629634 można by wnioskować, że nazwisko DiCaprio można odmieniać. Jednak http://sjp.pwn.pl/szukaj/DiCaprio.html nie podaje takiego wariantu. A zatem można z DiCapriem czy tylko z DiCaprio?
    Większość nazwisk można odmieniać, ale spośród nich nie wszystkie są odmieniane, z różnych zresztą powodów. DiCaprio, jak łatwo sprawdzić, rzadko podlega odmianie, np. moja wyszukiwarka w odpowiedzi na kwerendę "DiCapriem" wyświetla głównie strony z czeskiego internetu. Natomiast kwerenda "film z DiCapriem" zwraca wprawdzie wyniki z polskich stron WWW, ale niewiele ponad 100, podczas gdy "film z DiCaprio" ma ponad 1000 wyników.
    Ponieważ nazwy nie odmienione w polszczyźnie, czyli mające postać mianownika, wyglądają niezręcznie w kontekstach wymagających przypadka z inną końcówką, nie odmienione nazwiska dobrze jest poprzedzić odmienionym imieniem. Użytkownicy polszczyzny o tym wiedzą albo wyczuwają to intuicyjnie, skoro kwerenda "film z Leonardem DiCaprio" przynosi więcej wyników niż "film z DiCaprio".
    Oczywiście obowiązek dodawania imienia lub tytułu jest uciążliwy i nie najlepiej świadczy o wydajności polszczyzny jako narzędzia komunikacji. Wygodniej byłoby odmieniać DiCapria, DiCapiovi itd., jak to robią Czesi, ale Polacy najwyraźniej tego nie chcą. Dlaczego – to już osobna sprawa.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Abel i Corpes
    20.04.2015
    Szanowni Językoznawcy!
    Czy angielskie nazwisko Abel odmienia się tak samo jak imię Abel? Czy jednak stosuje się formy Abela, Abelem itd. A jak odmienia się angielskie nazwisko Corpes, w którym e jest niewymawiane nawet w mianowniku?
    Pozdrawiam i dziękuję
    Anna
    Odmiana nazwisk na -el jest kapryśna. Mówi się, że zależy od stopnia ich przyswojenia, ale nawet wśród nazwisk Polaków, i to nazwisk ogólnie znanych, widać różnice, por. Wedel – Wedla, ale Lelewel – Lelewela. Tak więc trudno mi odpowiedzieć jednoznacznie na Pani pytanie. Myślę jednak, że jeśli nie chodzi o postać biblijną, to lepsza jest forma Abela. W polskiej WIkipedii można ją znaleźć w artykule Niels Henrik Abel, dotyczącym norweskiego matematyka.
    Nazwisko Corpes z niemym e – czyli wymawiane [korp] – należy odmieniać tak, jak np. obecne w WSO PWN nazwisko Combes, tzn. zasadniczo z apostrofem, por. Combes'a i Corpes'a, i tylko w miejscowniku Combie i Corpie. Jeżeli jednak nazwisko Corpes jest wymawiane [korps], to powinno być odmieniane jak Jones, tzn. Corpesa i Corpesie.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Alexander – Alexandra
    16.04.2015
    Szanowni Państwo,
    przyjmuje się, że trzon anglojęzycznych imion zakończonych na spółgłoskę nie powinien ginąć w odmianie, stąd np. o ile dopełniaczem od Janek będzie Janka, to już Lester zamieni się w Lestera, a nie choćby Lestra. Ostatnio zastanawiam się jednak nad potencjalnymi wyjątkami od tej reguły i przychodzi mi do głowy imię Alexander, którego prawidłowa odmiana, jak by nie patrzeć, winna brzmieć Alexandera, co jednak razi. Czy mogliby się Państwo na ten temat wypowiedzieć?
    Dopełniacz Alexandera rzeczywiście razi i dlatego należy użyć formy Alexandra. Ta ostatnia jest tylko częściowo spolszczona, ale popularna, głównie dzięki żeńskim imionom o tej postaci. Ogólnie biorąc, -er w nazwach osobowych obcego pochodzenia rzadko zamienia się w dopełniaczu na -ra (jak Franciszek Szuster – Franciszka Szustra), częściej na -era (jak max Weber – Maxa Webera).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski