nazwy własne

 
W tym miejscu znajdziesz wszystko, co chcesz lub powinieneś wiedzieć o nazwach własnych. Dowiesz się, które z nich piszemy małą literą, od których powstały przymiotniki a od których nie, czy od nazwy każdej miejscowości można utworzyć nazwę jej mieszkańca. Poznasz rozstrzygnięcia problemów związanych z nazwiskami i ich odmianą. A jeśli jakiejś odpowiedzi nie znajdziesz, możesz zadać pytanie naszym ekspertom.
  • odmiana nazw dwuczłonowych
    14.12.2014
    Szanowni Państwo,
    w jaki sposób powinno odmienić się dwuczłonową nazwę obcą Oculus Rift? Odmiana tylko pierwszej części (Oculusa Rift), drugiej (Oculus Rifta) czy też może powinienem problem obejść, zostawiając nazwę własną w spokoju (hełmu wirtualnego Oculus Rift)?
    Drugie z zagadnień dotyczy zapożyczenia z języka angielskiego servo head. Jak brzmi poprawny zapis tłumaczenia na nasz rodzimy język – serwo głowica, serwogłowica czy też może serwo-głowica?
    Z góry dziękuję za pomoc!
    1) Jest jeszcze inna możliwość, i to najlepsza: Oculusa Rifta itd.
    2) Serwogłowica.
    Jan Grzenia
  • Barbara i Warwara
    14.12.2014
    Dlaczego my mamy Barbarę i Bazylego, a Rosjanie Warwarę i Wasyla? Do tego rosyjskie „w” pisze się jak nasze „b”. Czy to tylko przypadek, czy może pomiędzy głoskami „w” i „b” jest jakaś głębsza relacja, jakieś historyczne albo fonetyczne zaszłości?
    Imiona te są pochodzenia greckiego, a u nas pojawiły się za pośrednictwem łacińskim, dlatego mamy formy Barbara, Bazyli, Beniamin itp. Języki wschodniosłowiańskie zapożyczyły je bezpośrednio z greki. W wymowie nowogreckiej zaś dawna głoska [b], zapisywana najczęściej znakami B, ß (beta), wymawiana jest jako [w], stąd formy Warwara, Wasyl, Weniamin.
    Do zapisu języków wschodniosłowiańskich używa się różnych odmian cyrylicy, której wzorcem była pisownia grecka. Z tej przyczyny znaki В oraz в oznaczają głoskę [w].
    Jan Grzenia
  • Ałma Ata czy Ałmaty?
    14.12.2014
    Szanowni Państwo,
    proszę o pomoc w rozstrzygnięciu kwestii miasta Ałmaty – taką wersję podaje Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych, więc wcześniejsze porady są już nieaktualne, zob. protokół komisji. Jak więc odmieniać to miasta, które miesiąc temu było gospodarzem Mistrzostw Świata w Podnoszenie Ciężarów? „W rozgrywanych właśnie w (tutaj nazwa, której nie potrafię odmienić)... Mistrzostwach Świata Polacy nie triumfowali”?
    W słowniku ortograficznym PWN ma Pan na razie Ałma Atę, więc proszę się nie obawiać tej nazwy. Już raczej użytkownicy tej nowej powinni się przygotować na kłopoty. Nowa forma potrzebuje czasu, aby się upowszechnić, możliwe zresztą, że między starą i nową nazwą wykształci się podział stylistyczny, jak np. między Pekinem a Beijingiem (nb. proponuję, aby Pan przeszukał archiwum poradni pod kątem tej ostatniej).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • nazwisko Kur
    9.12.2014
    Szanowni państwo,
    czy nazwisko Kur odmienia się przez przypadki?
    Z wyrazami szacunku
    Jeśli jest to polskie nazwisko, wymawiane tak, jak się je pisze, i noszone przez mężczyznę, to jest odmienne: Kur, Kura, Kurowi itd.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Język polski a masoneria
    6.12.2014
    Szanowni Państwo,
    pewien popularny polityk stwierdził niedawno, że o zaprzestaniu spolszczania imion obcokrajowców w polskojęzycznych tekstach zadecydowała około pół wieku temu masoneria. Czy tak było naprawdę? Jaki jest faktyczny wpływ masonerii na kształt języka polskiego?
    Pozdrawiam
    Andrzej
    Niektórzy ludzie uważają, że o wszystkim decyduje masoneria. Mam nadzieję, że Pan nie należy do nich, bo jeśli tak, to jaki powód wierzyć moim opiniom? Może ja też uczestniczę w jakimś spisku masońskim?
    Na wszelki wypadek powiem po prostu: o wpływie masonów na odmianę nazwisk nic mi nie wiadomo.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • W ogóle nie odmieniać nazwisk?
    6.12.2014
    Szanowni Państwo,
    na naszej stronie (iberoameryka.wordpress.com) często piszemy o obecnym prezydencie Meksyku, którego nazwisko brzmi Enrique Peña Nieto (jedno imię i dwa nazwiska). Według polonistów, z którymi się konsultowaliśmy, poprawna jest deklinacja według modelu Zola + Picasso. Niestety wzbudziła ona oburzenie znacznej części redakcji, która proponuje w ogóle nie odmieniać nazwisk albo chociaż zachować pierwsze nazwisko nieodmienne, a drugie odmieniać jak Moniuszko. Która wersja jest najlepsza?
    Dziwi mnie, że redakcja proponuje „w ogóle nie odmieniać nazwisk”. Mam nadzieję, że chodziło Państwu tylko o niektóre nazwiska, głównie obce. Nazwiska – czy też nazwisk – prezydenta Meksyku też można nie odmieniać, jeśli się odmieni jego imię (Enriquego Peña Nieto). Można nawet – zgodnie z tą samą uwagą zawartą w haśle problemowym Nazwiska w Nowym/Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN – nie odmieniać prezydentowi Meksyku niczego, jeśli towarzyszy mu odmienione słowo prezydent (prezydenta Enrique Peña Nieto).
    W zasadzie nie ma nic złego w tym, żeby odmieniać wszystko, jak doradzono Państwu wcześniej, tylko że taka odmiana jest trudna, por. Enriquego Peñi Nieta (pierwszy człon przymiotnikowo, drugi jak nazwiska typu Zola, trzeci jak Picasso czy Canaletto).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pałac prezydencki
    4.12.2014
    Szanowni Państwo,
    jakimi literami powinniśmy zapisywać pałac prezydencki? W znaczeniu przenośnym małymi, prawda? A gdy chodzi dosłownie o budynek (niekoniecznie ten w Warszawie)? W korpusie występują zarówno przykłady z dwiema wielkimi literami, jak i z dwiema małymi (to chyba wyklucza przypadek pierwszej wielkiej i drugiej małej). Zauważyłem jedynie (bez zaskoczenia), że po wielkie litery sięgamy chętniej w kontekście polskim.
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Nie wiem, co ma Pan na myśli, pytając o znaczenie przenośne. Jeśli ktoś pałacem prezydenckim nazywa na przykład willę swojego sąsiada, to jest to przykład przenośni i w tym wypadku rzeczywiście należałoby użyć małych liter.
    Jeśli chodzi o pałac przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, to miał on wiele historycznych nazw pochodzących od nazwisk właścicieli, ale bardziej od nich znane jest określenie Pałac Namiestnikowski, pisane zwykle wielkimi literami, może dlatego, że właściwie też jest przenośnią: z wielu namiestników Królestwa Polskiego mieszkał w nim bowiem tylko jeden.
    Nazwa pałac prezydencki ma pisownię zróżnicowaną: pisze się ją tak, jak to właśnie zrobiłem (zwłaszcza w odniesieniu do pałaców za granicą), albo wielkimi literami, jak wiele innych nazw wtórnych, którym chcemy nadać jednostkowy charakter. Odnoszona jest przy tym nie tylko do budynku, lecz także jego pracowników i lokatorów, por. „Milczy również pałac prezydencki. Przebywający w Japonii Aleksander Kwaśniewski odmówił komentarza” (Super Express, za NKJP).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • park i pałac w Natolinie
    4.12.2014
    Szanowni Państwo,
    zastanawia mnie pisownia w przypadku pałacu znajdującego się na terenie Centrum Europejskiego Natolin. W Wikipedii czytamy: „Zespół pałacowo-parkowy w Natolinie (Park Natoliński)”, dalej mowa o „Pałacu Potockich w Natolinie”. Czy wobec tego spotykaną czasem nazwę pałac (albo pałacyk) natoliński należy traktować jako opisową i używać małych liter? I nie powinno być raczej park Natoliński?
    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Można pisać park Natoliński i pałac Natoliński, jak park Łazienkowski i pałac Łazienkowski (dwie ostatnie nazwy figurują w WSO PWN). Można pisać też park natoliński i pałac natoliński, co teoretycznie znaczy 'jakiś park/pałac w Natolinie', ale z oczywistych względów może odnosić się tylko do jednego parku i pałacu. Można by nawet pisać Park Natoliński i Pałac Natoliński, gdyby udało się wykazać, że rzeczowniki stanowią właściwą cześć nazwy (niektórzy tak piszą, nie oglądając się na nic).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • wielkie litery w adresach internetowych
    29.11.2014
    Jak zapisywać nazwy portali razem z ich adresem? Czy piszemy Theguardian.com czy TheGuardian.com? Dr Jan Grzenia (http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/nazwy-serwisow-internetowych;10224.html) udzielił odpowiedzi na podobne pytanie: „Jeśli chcemy nazwę podać razem z adresem, wtedy właściwe byłyby zapisy Nasza-Klasa.pl, Nowamuzyka.pl”, ale nie bardzo rozumiem, dlaczego powinniśmy zapisywać Nasza-Klasa.pl (więc oba słowa nazwy wielką literą), ale Nowamuzyka.pl (tylko pierwsze słowo wielką literą)?
    Zasadniczo piszemy theguardian.com, bowiem w zapisie adresów internetowych (zwanych adresami URL) rozróżnienie wielkich i małych liter nie ma zastosowania z punktu widzenia informatycznego. W rezultacie najczęściej mamy wyłącznie małe litery w adresach i linkach internetowych. Nazwy firmowe zapisuje się zaś wielkimi literami, w tym wypadku The Guardian.
    Można to pogodzić, modyfikując zapisy internetowe do postaci Theguardian.com albo, co lepsze, TheGuardian.com. Dzięki temu uzyskujemy zapis czytelniejszy.
    Ta pisownia nie jest ściśle unormowana, możemy więc zapisać Nowamuzyka.pl lub NowaMuzyka.pl. Wybór formy to kwestia pragmatyki. Rzecz jasna, wielka litera sprzyja czytelności nazwy, a więc drugi zapis będzie lepszy.
    Jan Grzenia
  • nazwy osiedli
    27.11.2014
    Witam serdecznie.
    Proszę o wyjaśnienie. Interesuje mnie prawidłowa nazwa OSIEDLE KASZUBSKIE. Dodam, że adres budynku to: osiedle Kaszubskie 27. Według mnie i słownika PWN (zasada nr 18.25.1) „jeśli stojący na początku nazwy wielowyrazowej wyraz ulica, kościół, klasztor (...) jest tylko nazwą gatunkową (rodzajową), piszemy go małą literą, a pozostałe wyrazy wchodzące w skład nazwy – wielką literą”, np. osiedle Zawodzie. Czy więc poprawnie zapisałam adres – osiedle Kaszubskie 27?
    Pozdrawiam
    W świetle przywołanej zasady pisowni ma Pani prawo napisać osiedle Kaszubskie. Kłopot ze stosowaniem tej zasady polega jednak na tym, że często nie wiadomo, czy dany wyraz „jest tylko nazwą gatunkową”, czy właściwą częścią nazwy własnej. O tym decyduje twórca nazwy, np. inwestor osiedla, i jeśli uzna, że nazwą własną jest Osiedle Kaszubskie, to nie można mu nakazać zmiany decyzji. Zresztą zacytowany przez Panią WSO PWN pośrednio potwierdza to w haśle osiedle: znajdziemy tam powtórzone za częścią wstępna słownika osiedle Zawodzie, ale także Osiedle Młodych.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Datta i Dagga
    26.11.2014
    Jak odmienić nazwiska: Datta i Dagga?
    Pozdrawiam
    Krzysztof
    Datta odmienia się jak Violetta, a Dagga jak kogga, czyli Datty i Daggi, Datcie i Dagdze, Dattę i Daggę, Dattą i Daggą. Liczba mnoga nie powinna sprawiać kłopotów, w każdym przypadku zachowuje się podwojone tt lub gg.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Dublin
    26.11.2014
    Szanowni Państwo,
    byłabym wdzięczna za pomoc w następującej sprawie, mianowicie która wersja wymowy nazwy miasta Dublin jest prawidłowa: [dublin] czy [dablin]?
    Pozdrawiam,
    Anna Compa
    Starsze wydawnictwa, na przykład Słownik poprawnej polszczyzny (red. W. Doroszewski, 1973) lub Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej (W. Lubaś, S. Urbańczyk, 1993), podają tylko wymowę [dublin], nowsze, np. Słownik nazw własnych (J. Grzenia, 1998) lub Nowy słownik poprawnej polszczyzny (red. A. Markowski, 1999), podają dwa warianty – [dublin] i [dablin]. Drugi wariant określają, odpowiednio, jako mniej tradycyjny lub rzadszy. Możliwe jednak, że dziś wcale nie jest on rzadszy, gdyż znajomość języka angielskiego rośnie, a znajomość tradycji maleje (bądź, jeśli ktoś woli: dawne tradycje odchodzą w przeszłość, a tworzą się nowe).
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Twer i twerski
    23.11.2014
    Jak zapisujemy nazwę miasta w Rosji: Twer czy Twier? Twerski czy twierski?
    Twer i twerski.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pytania dwa
    19.11.2014
    1. Mam problem z odmianą nazw ulic, np. oficjalna nazwa ulicy brzmi Wielka Skotnica. Czy powinienem odmieniać przy ul. Wielka Skotnica, czy przy ul. Wielkiej Skotnicy? Kiedy nazwa ulicy odpowiada na pytanie kogo?, czego?, takiego problemu nie ma.
    2. Jak odmieniać nazwisko Madeja? Madei, Madeji czy Madeii?​
    Nie zawsze nazwa ulicy odpowiada na pytanie: kogo? czego? Na przykład zakopiańska Droga do Białego ma inną strukturę i powiemy albo „Mieszkam przy Drodze do Białego”, albo „Mieszkam przy ul. Droga do Białego”.
    Skotnica – jak informuje słownik Doroszewskiego – to w gwarach droga, którą wypędzano bydło na pole, dawniej też wspólne pastwisko za wsią. Mysłowicki portal mieszkańców potwierdza, że wzdłuż ulicy Wielka Skotnica (zapewne o tę ulicę chodzi w pytaniu) pędzono dawniej bydło na sprzedaż. W portalu tym, jak również na wielu innych stronach WWW nazwy wymienionej ulicy się nie odmienia. Co prawda, bywa ona też często odmieniana, ale ze względu na jej genezę lepiej pozostawić ją w mianowniku. W przeciwnym razie może nasuwać się mylna interpretacja dzierżawcza: ulica – czego? – Wielkiej Skotnicy. Poza tym analogia do Drogi do Białego jest oczywista. Albo więc „Mieszkamy przy Wielkiej Skotnicy”, albo „Mieszkamy przy ul. Wielka Skotnica”.
    Jeśli chodzi o drugie pytanie, to odpowiedź jest prosta: MadejaMadei jak choćby rejarei.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • suski
    7.11.2014
    Ostatnio przejeżdżałem przez powiat suski. Myślałem, że miastem powiatowym jest miasto Susz. Zdziwiłem się, że chodziło o Suchą Beskidzką. Zdaję sobie sprawę, że pewnie moja intuicja językowa mnie zawiodła, bo ktoś z językoznawców musiał pozytywnie zaopiniować taką nazwę powiatu. Moja pytania:
    1. Czy nie lepiej brzmiałby np. powiat suchecki? Czy wersja taka mija się z zasadami odmiany nazw miast?
    2. Jak brzmiałaby nazwa powiatu utworzona od miasta Susz?
    Pozdrawiam serdecznie
    T. Kowalik
    Ad 1. Chodzi tu o słowotwórstwo, nie o odmianę. Przymiotniki od nazw miast tworzy się, dodając przyrostek -ski do podstawy słowotwórczej, a na ogół jest to proste (radomski, wrocławski itd.). Niekiedy jednak tworzą się trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe, które ulegają uproszczeniu, stąd takie przymiotniki, jak np. gdański, suwalski.
    Od nazwy Sucha, a mamy co najmniej kilkanaście miejscowości o tej nazwie, można by tworzyć inne przymiotniki, nie jet to jednak potrzebne. Przymiotnik suski jest znany od wielu wieków, stoi za nim tradycja i utrwalony zwyczaj językowy (w dokumentach z końca XVI w. jest wzmianka o Kasprze Suskim z Suchej, a więc przymiotnik musi być jeszcze starszy, zwłaszcza że ta miejscowość nad Skawą istniała prawdopodobnie już w XIII w.). Zastępowanie utrwalonego przymiotnika innymi wymagałoby sporo wysiłku, a potencjalne formy suchecki czy suchowski wcale nie będą lepsze, bo powstaną wątpliwości co do nazwy miejscowości (Suchety? Suchów?). Wreszcie trzeba powiedzieć, że przymiotnik suski wcale nie jest osobliwy, skoro są też czeski, włoski, wałbrzyski.
    Ad 2. Nie trzeba tu tworzyć form hipotetycznych, bo powiat suski (od Susz) istniał w latach 1945–58.
    Jan Grzenia
  • Kowalski jako nazwisko obcokrajowca
    7.11.2014
    Szanowni Eksperci!
    Jeśli mamy do czynienia z odmianą nazwiska obcokrajowca, które brzmi np. Kowalski, to czy odmieniamy je tak, jakby był Polakiem, czy też np. w dopełniaczu z apostrofem (Kowalski’ego). Problem nie jest wydumany – chodzi o mieszkańca przedwojennego Gdańska, który, będąc Niemcem, miał polskojęzyczne nazwisko.
    Z poważaniem
    Iwona
    Nazwisko to należy odmieniać jak nazwisko Polaka, narodowość nie ma tu znaczenia, ważna jest forma. Co innego, gdyby nazwisko miało anglojęzyczną formę Kowalsky, wtedy trzeba by w dopełniaczu i celowniku użyć apostrofu.
    Jan Grzenia
  • pomnik Czterech Śpiących?
    6.11.2014
    Jaki powinien być zapis zwyczajowej nazwy pomnika Braterstwa Broni Polsko-Radzieckiej: pomnik „czterech śpiących”, pomnik „Czterech śpiących”, pomnik „Czterech Śpiących” czy pomnik Czterech Śpiących? Wydaje mi się, że skoro to nazwa niedosłowna, to wskazane byłoby użycie cudzysłowu, a ponieważ ani określenie czterej śpiący, ani żadne z jego słów składowych nie jest samo w sobie nazwą własną, to nie trzeba używać wielkiej litery.
    Będę wdzięczna za wyjaśnienie
    Nazwa jest nieoficjalna, ale odpowiednia zasada ortografii (w WSO PWN ma ona numer [82]) nie ogranicza użycia wielkich liter w pisowni nazw budowli do nazw oficjalnych. Można więc pisać pomnik Czterech Śpiących.
    Myślę, że pisownia małymi literami jest też dopuszczalna, ale wtedy dla jasności ujmowałbym nazwę w cudzysłów: pomnik „czterech śpiących”. Łączenie cudzysłowu z wielkimi literami nie wydaje mi się konieczne.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Opatija
    3.11.2014
    Szanowni Państwo,
    jak należy odmieniać nazwę chorwackiej miejscowości Opatija?
    Za odpowiedź z góry dziękuję.
    Wzorem odmiany może być rakija, przywołana w dwóch poradach w kontekście innych, podobnych przykładów. Proszę odszukać rakiję w poradnianym archiwum.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • Stawki w Warszawie
    2.11.2014
    Jak odmienić nazwę ulicy Stawki w Warszawie? Według Wikipedii nazwa pochodzi od pierwotnego jej położenia w okolicy glinianek i stawów. Wnioskuję więc, że jest to forma liczby mnogiej rzeczownika stawek i odmiana powinna być standardowa. Spotkałem się jednak (również Wikipedia) ze zwrotami „południowa strona Stawek”, „zmieniono przebieg Stawek”. Jeśli nazwa rzeczywiście pochodzi od stawku, czyli małego stawu, to nie powinno być południowa strona Stawków, zmieniono przebieg Stawków?
    Gdyby tylko geneza słowa miała decydować, to musielibyśmy mówić o południowej stronie Stawków. Mieszkańcy Warszawy kojarzą jednak nazwę ulicy Stawki ze stawką raczej niż stawkiem i tworzą dopełniacz Stawek. Mówią ponadto „Pracuję na Stawkach”, rzadziej „Pracuję na Stawki”, czyli zwykle odmieniają, ale nie zawsze.
    O odmianę ulicy pytałem znajomą osobę z Wydziału Psychologii UW, który przy ul. Stawki w Warszawie ma swoją siedzibę. Stawką byłą wiarygodność naszej poradni. Czytelnicy podbijają stawkę, zadając coraz trudniejsze pytania (mam wrażenie, że poradnia sama kształci coraz bardziej wymagających czytelników). Tym razem pytanie nie było trudne, ale było ciekawe.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  • pan Golenia
    30.10.2014
    Musiałam ostatnio odmienić męskie nazwisko Golenia i – kiedy próbowałam odnieść go do słów, które moim zdaniem mogłyby zasugerować jakiś rodzaj odmiany, tj. mania albo kania – zaczęłam mieć wątpliwości. Czy dyplom jest przeznaczony dla Jana Goleni czy Golenii? Jak wyglądałaby odmiana nazwiska, gdyby brzmiało ono Goleń? Przeczytałam gdzieś odmianę Goleni, ale bardziej sensownie brzmi dla mnie w tym przypadku Golenia.
    Nieraz w poradni zachęcałem do lektury tej czy innej odpowiedzi dr. Jana Grzeni i teraz też tak czynię, gdyż po pierwsze w jego poradach jest na pewno odpowiedź na Pani pytanie, po drugie odmiana jego nazwiska sama stanowi odpowiedź. Powiemy bowiem: kogo? czego? – Goleni (jak Grzeni), komu? czemu? – Goleni, kogo? co? – Golenię, z kim? czym? – Golenią. Nie jest to nazwisko obce, więc formy dopełniacza i celownika zapiszemy z pojedynczym, a nie podwójnym i.
    Gdyby mężczyzna nazywał się Goleń, to odmienialibyśmy jego nazwisko jak rzeczowniki męskie typu jeleń, dopełniacz i biernik Golenia.
    Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski