• Nieudana metafora portret miasta w zwierciadle
    14.01.2017
    Szanowni Państwo,
    przeczytałam właśnie antologię Warszawa Antoniego Słonimskiego. Portret miasta w zwierciadle literatury. Nie daje mi spokoju ten podtytuł. Czy portret w zwierciadle to poprawne wyrażenie? Wydaje mi się, że brzmi to jednak bardzo źle.

    Z pozdrowieniami
    wdzięczna Czytelniczka
    Rzeczywiście, metafora portret (miasta) w zwierciadle nie jest udana, ponieważ nie oddaje istoty rzeczy – wskazuje nie na to, że Warszawa została przedstawiona (sportretowana) w literaturze, lecz na to, że przedstawiony (sportretowany) został portret miasta, co jest raczej pozbawione sensu (chyba że chodzi o literaturę poświęconą obrazom przedstawiającym miasto). Autor tytułu książki niepotrzebnie użył dwóch słów (i zderzył je ze sobą) odnoszących się do portretu.
    A wystarczyło napisać: portret miasta w literaturze lub miasto w zwierciadle literatury.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Dokonać
    29.12.2016
    Chciałbym zapytać, czy słowo dokonać może odnosić się tylko do względnie wielkich czynów, czy może stanowić alternatywę dla słowa wykonać w pospolitych zdarzeniach? Czy poprawne jest zatem: dokonać analizy wiersza, dokonać wyboru ubrania, dokonać przelewu bankowego, dokonać interpretacji przepisu?
    Jeśli od tego, jak się ubierzemy i jaką kwotę przelejemy komuś na konto, ma zależeć nasze życie albo los ludzkości, to zapewne moglibyśmy dokonać wyboru ubrania i dokonać przelewu. Czasownik ten łączy się z nazwami oznaczającymi sprawy, zjawiska itp. doniosłe, bardzo ważne.
    Mówmy jednak: zrobić przelew, wybrać ubranie, zinterpretować przepis, przeprowadzić analizę wiersza.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Perijovum?
    27.12.2016
    Czy istnieje poprawny polski odpowiednik słowa perijove (punkt orbity okołojowiszowej najbliższy od środka Jowisza?). Po czesku jest perijovum, tego samego słowa użyto w polskim tłumaczeniu "Lotu na Amalteę" Strugackich, ale nigdzie poza tym go nie spotkałem.

    Z wyrazami uszanowania
    P.K.
    Niestety, nie udało mi znaleźć słowa, o które Pan pyta – ani w słownikach ogólnych, ani w pracach specjalistycznych.
    Może Czytelnicy pomogą?
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
    1. 27.12.2016
      Czeskie słowo perijovum ma w polskim odpowiednik peryjowium.
      Magda Szroeder
  • Bentoniczny czy bentosowy?
    26.12.2016
    Chciałabym się dowiedzieć, którego z tych przymiotników powinnam używać: bentoniczny czy bentosowy? Studiuję na Wydziale Geologii UW i spór w tej sprawie od lat pozostaje nierozstrzygnięty. Wyróżniamy plankton, nekton i bentos; tzn. organizmy planktoniczne, nektoniczne i...?

    Z góry dziękuję za odpowiedź
    Spór terminologiczny powinni rozstrzygnąć specjaliści w danej dziedzinie. Ja mogę powiedzieć jedynie, że słownik języka polskiego (dostępny choćby tu wskazuje, że oba przymiotniki odnoszą się do rzeczownika bentos (‘organizmy roślinne i zwierzęce zamieszkujące dno zbiorników wodnych’). W wypadku bentosowego jest to oczywiste – przyrostek -owy standardowo służy do tworzenia przymiotników. Forma bentoniczny powstała, jak podaje Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego przez analogię do planktoniczny.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Persiana i kuku
    26.12.2016
    Jak utworzyć rzeczownik typu mickiewicziana od słowa Persja? Persjana? Persiana?
    Jaki rodzaj nadać użytemu w tekście słowu obcemu? Perska zapiekanka kuku to będzie to kuku czy ta kuku (bo zapiekanka).

    Będę wdzięczna za odpowiedź.
    Pozdrawiam serdecznie
    Dorota
    Rzeczowniki z przyrostkiem ’ana tworzymy od łacińskich nazw geograficznych: Varsaviavarsaviana, Cracoviacracoviana, Gedaniagedaniana itd. Łacińska nazwa Persji to Persia, dlatego wskazany byłby derywat w formie persiana.
    Przy adaptacji obcych rzeczowników pospolitych kierujemy się na ogół ich zakończeniem, dlatego nadałabym nazwie kuku rodzaj nijaki.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Doroczny a coroczny
    26.12.2016
    Szanowni Państwo!
    Chciałam zapytać, jaka jest różnica w użyciu słów doroczny i coroczny. Czy odbywający się każdego roku spektakl baletowy jest coroczny, czy doroczny?
    Czy nazwiska baletnic np. Makarova należy zapisywać w transkrypcji angielskiej (bo artystka tańczyła w Stanach) czy spolszczać przez "w"?

    Pozdrawiam serdecznie
    Dorota
    Doroczny i coroczny są synonimami – na pewno w odniesieniu do wydarzenia cyklicznego można użyć każdego z tych przymiotników. Poprawne będzie zatem zarówno: doroczny spektakl baletowy, jak i coroczny spektakl baletowy.
    Co do sposobu zapisu nazwiska rosyjskiej artystki – transkrypcja angielska byłaby wskazana tylko wówczas, gdyby koniecznie chciała tego sama zainteresowana. W Polsce przyjęło się zapisywać rosyjskie nazwy własne w transkrypcji polskiej. Oba zapisy będą poprawne.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Zagadkowy biwuar
    25.12.2016
    Szanowni Państwo,
    w internecie natknąłem się na produkt o nazwie biwuar będący rodzajem aktówki.

    Czy słowo biwuar jest notowane w słownikach języka polskiego? Co dokładnie oznacza i skąd się wzięło?

    Ze świątecznymi ukłonami
    Stały Czytelnik
    Rzeczywiście, wśród artykułów biurowych bez trudu można znaleźć produkt o nazwie biwuar (jest to teczka przypominająca notes). Słowo to jest zagadkowe – jego forma wskazywałaby na pochodzenie z języka francuskiego, lecz najbliższy mu brzmieniowo wyraz: buvoir oznacza naczynie, z którego zwierzę pije wodę (czyli poidełko). Szukałam w różnych słownikach obcojęzycznych – bez rezultatu. Może Czytelnicy trafili na ślad pochodzenia biwuaru?
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Wpływ dokumentu
    25.12.2016
    Pracuję w korporacji, w której powszechnie używa się sformułowań typu data wpływu dokumentu, 30 dni od wpływu ostatniego dokumentu itp. Czy to forma poprawna?
    Moim zdaniem poprawny jest zwrot data wpłynięcia, a powyższe to jakiś rodzaj nowomowy.
    Oba rzeczowniki – zarówno wpływ, jak i wpłynięcie – są poprawnie utworzonymi nazwami od pary czasowników wpływaćwpłynąć.
    Wyrażenia data wpływu pisma, termin wpływu dokumentu itd. znane były w jeszcze w czasach przedkorporacyjnych – datę wpływu jakiegoś pisma notowano powszechnie w sądach i urzędach już od dawna. Spotyka się także, choć o wiele rzadziej, rzeczownik wpływ, łączony z nazwami pism, dokumentów itp., w innej konstrukcji, np. wpływ dokumentów. Co ciekawe, takich użyć nie notują słowniki języka polskiego – rejestrują one jedynie podobne znaczenia (i użycia) księgowe: ‘wpływanie dochodów’ (dzień wpływu, wpływy z podatków, miesięczny wpływ podatków.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Insert
    23.12.2016
    Ostatnio zauważyłem produkt określony mianem drewnianego insertu do gry planszowej. Chodzi tutaj o drewnianą „wkładkę” porządkująca karty i elementy gry. Sprawdziłem i słowo insert istotnie pojawia się na stronie PWN, co mnie trochę zdziwiło, bo bardziej bym się go spodziewał w słowniku wyrazów obcych. Pytanie, kiedy to słowo weszło do słownika. Mam wrażenie że to jest jakaś forma amerykanizowania się na siłę jak ze szkołą dezajningu zamiast ze szkołą projektowania.
    Mnie też ten insert zdziwił – nigdy bym nie nazwała w ten sposób wkładki do gry. Słownik rejestruje znaczenia specjalistyczne tego rzeczownika (jedno z dziedziny marketingu, dwa dotyczące filmu), ale (jak widać) insert zaczyna wchodzić do innych sfer.
    Trudno mi określić, kiedy ten wyraz pojawił się w polszczyźnie (i w słowniku), ale można sądzić, że jest to niedawny „nabytek”.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Umalować rysunek?
    21.12.2016
    Szanowni Państwo,
    czy można umalować rysunek? Tak napisać?

    Pozdrawiam
    Czytelniczka
    Rysunek raczej się robi, sporządza, wykonuje itp. Można też coś narysować albo namalować – są to zresztą dwie różne czynności (dwie różne techniki). Trudno sobie wyobrazić, jaką techniką miałby być wykonany umalowany rysunek.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Kurcz a skurcz
    16.12.2016
    Szanowni Państwo,
    kiedy używamy słowa kurcz, a kiedy skurcz?

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Słowniki opisują te słowa jako synonimy i tak też są one używane w języku potocznym – jako nagłe, mimowolne i zwykle nieprzyjemne skurczenie się mięśnia lub grupy mięśni. W medycynie mówi się też o skurczu (a nie o kurczu) naczyń krwionośnych.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Astronauta a kosmonauta
    16.12.2016
    Szanowni Państwo,
    chciałem zapytać o rozróżnienie między słowami astronauta i kosmonauta. Całkiem niedawno dowiedziałem się, że pierwsze odnosi się do amerykańskich lotników kosmicznych, a drugie do rosyjskich. Trudno to jednak zweryfikować. Domyślam się, że taki podział był bardziej na czasie w okresie zimnej wojny i aktywnej konkurencji na tym polu między dwoma mocarstwami. A jak to jest dzisiaj? I jak w takim razie mówić o wysłannikach innej niż wymienione narodowości?

    Czytelnik
    Tak, astronauta i kosmonauta to synonimy.
    Słowo astronauta ma ciekawą historię. Jego początków należy się doszukiwać w nazwie własnej Astronaut (była to nazwa statku kosmicznego) wymyślonej przez angielskiego pisarza Percy’ego Grega i używanej przez niego w powieści science fiction (wydanej w 1880 roku) pt. Across the Zodiac: The Story of a Wrecked Record. Później, bo w 1925 roku, w języku francuskim pojawił się przymiotnik astronautique znaczący ‘związany z podróżami międzyplanetarnymi’. Wymyślił go (na wzór aéronautique ‘związany z podróżami powietrznymi; lotniczy’; mamy tu cząstkę astro-, wywodzącą się z greckiego ástron ‘gwiazda’, oraz -nautique pochodzącą, także z greckiego, nautes ‘żeglarz’) i użył w swojej powieści pt. Les Navigateurs de l'infini francuski pisarz pochodzenia belgijskiego Joseph Henri Honoré Boex (posługujący się pseudonimem J.H. Rosny). Sądzi się, że to właśnie Boeksowi zawdzięczamy upowszechnienie się tego słowa i późniejsze utworzenie rzeczownika astronaute – już w nowym (współczesnym) znaczeniu ‘osoba wykonująca loty kosmiczne’.
    Wyraz kosmonauta natomiast, wbrew pozorom, nie powstał w Związku Radzieckim (ani w języku rosyjskim), lecz we Francji. Po raz pierwszy użyto go w latach 30. XX wieku w czasopiśmie Les problèmes de la Cosmonautique, a do jego upowszechnienia przyczynili się Rosjanie w pamiętnym roku 1961. Istotnie, wówczas walka o przestrzeń kosmiczną objęła także język – do radzieckich statków kosmicznych wsiadali kosmonauci, a do amerykańskich astronauci. Dla porządku trzeba dodać, że kosmonauta składa się z dwóch cząstek o pochodzeniu greckim: kosmo- z greckiego kósmos ‘świat’) i -naute (z greckiego nautes ‘żeglarz’).
    Jak więc widać, pochodzenie słów kosmonauta i astronauta jest nieco inne. Kosmonauta to – zgodnie z etymologią – ktoś, kto podróżuje w przestrzeni pozaziemskiej, a astronauta to ten, kto podróżuje wśród gwiazd. Jako że przestrzeń pozaziemska to przestrzeń międzygwiezdna, oba słowa odnoszą się do tego samego. Różni je tylko to, że jedno upowszechniło się w krajach byłego bloku komunistycznego, a drugie – w USA i krajach zachodnich.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Prowidnyk
    16.12.2016
    Szanowni Państwo,
    chciałem prosić o objaśnienie znaczenia i pochodzenia słowa prowidnyk, którego nie notują słowniki.

    Z wyrazami szacunku
    Czytelnik
    Prowidnyk to słowo pochodzenia ukraińskiego, odnoszące się do realiów ukraińskich. W roku 1929 powstała partia polityczna o nazwie Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Jej organem wykonawczym było ciało o nazwie prowid, którego przewodniczący to właśnie prowidnyk (o działalności tej organizacji można przeczytać w interesującym wywiadzie z jedną z osób pełniącą tę funkcję ).
    W polszczyźnie bardziej rozpowszechnione jest inne słowo spokrewnione z prowidnykiemprowodyr. Wyraz ten także wywodzi się z języka ukraińskiego – początkowo oznaczał przewodnika, przywódcę w ogóle, dopiero z czasem zawęził swe znaczenie do ‘osoba, która przewodzi innym w ich złym postępowaniu’.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Wyklęte przykładowo
    5.12.2016
    Szanowni Państwo,
    kilka razy spotkałem się z opinią redaktorów, że słowo przykładowo powinno się zastępować wyrażeniem na przykład. Tymczasem ani w słowniku języka polskiego, ani w słowniku ortograficznym, ani też w słowniku synonimów PWN nie opatrzono go żadnym kwalifikatorem, co moim zdaniem oznacza, że oba są równoważne. Czy z przykładowo jest jakiś problem, który pozostaje dla mnie tajemnicą?
    Z przykładowo nie ma żadnego problemu – jest to rzadszy (ale poprawny, jednak głównie w polszczyźnie mówionej) zamiennik wyrażenia na przykład. Możemy powiedzieć więc zarówno: Zrób coś, na przykład poczytaj książkę, jak i (co będzie zdecydowanie mniej staranne, potoczne po prostu): Zrób coś, przykładowo poczytaj książkę. Tak więc różnica między na przykład a przykładowo ma przede wszystkim charakter stylistyczny. Z tego, że przykładowo jest używane w tekstach mówionych (potocznych), wynikają dalsze konsekwencje – nie posłużymy się tym wyrazem przy wyliczaniu elementów jakiegoś zjawiska, które opisujemy w celach naukowych. Napiszemy raczej: Działalność człowieka wpływa na zwiększenie obecności niektórych gazów, na przykład dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu, w atmosferze (a nie: Działalność człowieka wpływa na zwiększenie obecności niektórych gazów, przykładowo dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu…).
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Webinarium
    5.12.2016
    Pracuję na Akademii Muzycznej we Wrocławiu.
    Na moją skrzynkę wpłynął e-mail zapraszający na webinarium.
    Uprzejmie proszę o podpowiedź, co to słowo znaczy.

    Z wyrazami szacunku
    Dagmara Szymczak
    Webinarium to seminarium przeprowadzane online. Nazwa ta powstała z połączenia wyrazu web (oznaczającego po angielsku sieć; tworzącego też skrótowiec odnoszący się sieci internetowej: WWW) z częścią słowa seminarium.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Śledczyśledcza
    27.11.2016
    Chcę zapytać o formę żeńską słowa śledczy – czy jest to śledcza czy śledczyni?
    Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza podaje formę śledcza i tego się trzymajmy.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
  • Wiarogodność a wiarygodność
    27.11.2016
    W statystyce używa się pojęcia wiarogodność, np. estymator największej wiarogodności. Z tego, co sprawdziłem, jest to po prostu starszy wariant słowa wiarygodność, obecnie chyba nie używany. Mówienie o wiarogodności nie ma żadnego uzasadnienia funkcjonalnego, a sprawia na mnie lekko książkowe, a nawet pretensjonalne wrażenie. Z drugiej strony można by pewnie argumentować, że wariant ten jest elementem tradycji, jakiejś ciągłości w języku nauki.
    Ciekaw jestem Państwa opinii.
    Istotnie, wiarogodność to starsza wersja wiarygodności (podobnie: wiarogodny to dawny wariant wiarogodnego). Mimo że współcześnie nie występuje w języku ogólnym, to być może wchodzi w skład wyrażenia, które ma charakter terminu – wówczas zapewne należy do języka nauki.
    Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego