Bodaj

Wielki słownik ortograficzny

bodaj że (np. bodaj że to jeszcze nie będzie najgorsze)

Słownik języka polskiego

bodaj I
1. «partykuła wyrażająca przypuszczenie mówiącego, że komunikowany w zdaniu sąd jest prawdziwy, a niekiedy wątpliwość co do prawdziwości powtarzanego za kimś sądu, np. To bodaj ich jedyne dziecko.»
2. «partykuła wyrażająca przekonanie mówiącego, że skoro spełnienie jego oczekiwań jest nierealne, trzeba je ograniczyć do minimum, np. Pożycz bodaj sto złotych.»
3. «partykuła wyrażająca życzenie lub przekleństwo, np. Bodaj kark skręcił.»
bodaj II «spójnik wyrażający obojętność mówiącego wobec wyboru, jaki przed kimś stoi, i zarazem sugestię, jakiego wyboru można dokonać, np. Odwiedź mnie kiedyś, bodaj jutro.»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

bodaj, bogdaj, bodajże
31.03.2011
W Słowniku poprawnej polszczyzny pod red. W. Doroszewskiego wymienione zostały formy partykuły bodaj z końcówkami osobowymi. Pośród nich nie ma bodajm (jest tylko bodajem; za to obok bodajeś jest bodajś). Czy forma bodajm jest niepoprawna? Czy z formami bogdaj i bodajże również wiążą się końcówki osobowe?
Bardzo dziękują za odpowiedź.
Bodajm nie wydaje się wykluczone, skoro jest bodajem, bodajeś i bodajś, ale w korpusie klasyki literackiej (podkorpusie korpusu PWN) formy tej nie znalazłem. Znalazłem za bodajżeś (m.in. w Zemście Fredry) i bogdajś (w Mazepie Słowackiego). Należy przypuszczać, że także inne, podobne ciągi są poświadczone w materiale.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Azaż dyjabły
7.03.2014
Dzień dobry!
Proszę określić, z jakim rodzajem archaizmu mamy do czynienia w przypadku wyrazów: dyjabły, fijołki oraz bodajż, azaż.
Pozdrawiam
R.K.
Archaizm to taki element języka, który współcześnie jest odczuwany jako wyraz niewspółczesny, przestarzały lub w ogóle zapomniany. Archaizmem może być forma fonetyczna (i graficzna) wyrazu, jego znaczenie, forma fleksyjna lub cały wyraz. Wyrazy niesamodzielne, takie jak spójniki, przyimki, partykuły (wyraz z konstrukcjami składniowo-frazeologicznymi) zalicza się do grupy archaizmów składniowych. Przyjrzyjmy się teraz podanym wyrazom:
Dyjabły, w liczbie pojedynczej dyjabeł. Jest to wyraz dawny, zapożyczony z grec. diábolos, za pośrednictwem łac. diabolus i st. czes. diabel. W języku polskim zapisany bardzo wcześnie, bo już w XIV w., należał do terminologii chrześcijańskiej. Początkowo był to wyraz trójsylabowy: dy-ja-beł. Następnie uległ skróceniu do dwusylabowego: dja-beł, skąd diabeł. Podobnie w pozostałych przypadkach i liczbach. A zatem dyjabły to archaizm fonetyczny (i graficzny).
Fijołki, lp. fijołek, to również wyraz dawny, zapożyczony z łac. viola, za pośrednictwem języka czeskiego bądź niemieckiego. Miał strukturę trójsylabową: fi-jo-łek || fi-joł-ek, w lm. fi-joł-ki. W wyniku zmian i procesów akcentacyjnych uległ skróceniu do dwu sylab: fio-łek, fioł-ki. Taka wymowa i zapis obowiązuje od pocz. XX w. Archaiczną wymowę trójsylabową zachowują jeszcze przedstawiciele najstarszego pokolenia oraz ludzie mówiący gwarą. A zatem fijołki to archaizm fonetyczny (i graficzny).
Azaż to staropolska partykuła wprowadzająca pytanie (zwłaszcza retoryczne), stosowana w XV–XVIII w., później już tylko w tekstach poetyckich i archaizowanych. Składa się z partykuły podstawowej aza i partykuły wzmacniającej . Znana też była forma oboczna azali. Archaizm składniowy.
Bodajż to staropolska partykuła złożona z bodaj – od bog daj (aby...) – i partykuły wzmacniającej (obocznej do -że). Współcześnie znane są formy bodaj, bodajby. Bodajż to archaizm składniowy.
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
piliśmy i tańczyli
15.06.2011
Dzień dobry!
W jednej z książek beletrystycznych zauważyłam, że wielokrotnie pojawiają się konstrukcje typu: „Od szóstej wieczorem aż do późna w nocy piliśmy, wiwatowali i tańczyli”. Dla mnie to brzmi dziwnie i nienaturalnie, choć słyszałam, że można stosować taki zapis. W jakich przypadkach? Czy w powyższym zdaniu takie ucięcie końcówki -śmy jest poprawne?
Dziękuję
Zamiast „Do późna w nocy piliśmy i tańczyli” można powiedzieć „Do późnaśmy w nocy pili i tańczyli”. Ciekaw jestem, czy to drugie zdanie też wydaje się Pani nienaturalne.
Oba są poprawne i oba świadczą o względnej samodzielności morfemu -śmy, dawniej mającego status osobnego słowa. Dziś morfem ten zwykle nieruchomieje na końcu formy czasownikowej, por. „Do późna w nocy piliśmy i tańczyliśmy”, bądź też doklejany jest do protetycznego że- (słowo protetyczny ma oczywiście związek z protezą), por. „Do późna w nocy żeśmy pili i tańczyli”. Zdania takie jak to ostatnie należą do polszczyzny potocznej i przez większość polonistów są tępione jako błędy. Osobiście mam do nich pobłażliwszy stosunek, zastanawiam się nawet, czy w języku potocznym nie należałoby ich popierać. W przeciwnym razie jedynym śladem dawniej ruchomych końcówek czasu przeszłego będą niedługo spójniki i partykuły: abyśmy, bodajś i podobne, od nich bowiem oderwać końcówki nie można, por. jawnie błędne zdania postaci „Chcą, aby przyszliśmy!” lub „Bodaj tylko zdrowa byłaś!”.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

Ciekawostki

BODAJ
Bodaj pochodzi od staropolskiego bog daj ‛niech Bóg da’, ale dziś częściej występuje w złorzeczeniach niż w słowach dobrych życzeń.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... Kalendarz i klepsydra Konwickiego, Petersburg Iwaszkiewicza, a na emigracji mówiono bodaj najwięcej o książce Stanisława Swianiewicza W cieniu Katynia. W ciągu...
  • ... niepotrzebny, bezpłodny wyrzut sumienia, z którego nie może wykwitnąć najskromniejszy bodaj pączek nadziei poprawy.
    POSĄG
    Jakże dalekim jesteś od prawdziwego tragizmu...
  • ... Polska znów liczy na Adama Małysza.

    JANUSZ ZIELONACKI

    Nie ma
    bodaj drugiej takiej dyscypliny, w której najlepsi na świecie zawodnicy w...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego