aspekt

Wielki słownik ortograficzny

aspekt -ktu, -k•cie; -któw

Słownik języka polskiego

aspekt
1. «punkt widzenia, z którego się coś rozpatruje»
2. «w astrologii: względne położenie gwiazd i planet w stosunku do znaków zodiaku oraz horyzontu»
3. «kategoria gramatyczna czasownika wyrażająca jego niedokonaność lub dokonaność»

• aspektowy

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

aspekt czasowników
14.10.2002
Szanowni Państwo,
Zawsze sądziłem, że aspekt jest cechą czasownika, a nie kwestią jego odmiany (podobnie jak rzeczownik „ma rodzaj”, a nie „odmienia się przez rodzaj”), i że owszem, czasowniki łączą się w pary aspektowe, ale nie oznacza to, że każdy swoją parę mieć musi. Tymczasem moje dziecko oznajmiło mi właśnie - tak uczone w szkole - że to jest „odmiana przez aspekt”. Nie wierzyłem, sprawdziłem, rzeczywiście ma w zeszycie napisane: „Czasowniki odmieniają się przez aspekt”.
Dla mnie różnica jest zasadnicza. Według mojego dotychczasowego rozeznania wziąć i brać to były dwa czasowniki, wprawdzie skojarzone w parę, ale osobne. Jeśli natomiast miałaby to być odmiana, to byłby to jeden i ten sam wyraz (tyle że właśnie odmieniany). Tylko która forma będzie wtedy podstawową - wziąć będzie brać odmienionym przez aspekt, czy też brać będzie odmienionym przez aspekt wziąć?
Poza tym jeśli to jest rzeczywiście odmiana, to wynikałoby z tego, że każdy czasownik (poza ewentualnymi wyjątkami) da się odmienić. Tu lista wyjątków byłaby chyba nazbyt długa, bo jak „odmienić” przez aspekt czasowniki: zobaczyć, dojrzeć, powłóczyć, siedzieć, mianować, wisieć, ciąć, rwać, drzeć, gadać, utkać (np. gobelin), pognać (dokądś), strzyc, biec, prać, ciec, płukać, razić, spacerować, bawić się, kołowacieć, kochać, lubić, szanować, podkochiwać się...
Proszę o pomoc, bo dziecko zadaje mi coraz trudniejsze pytania, a ja nie wiem, jak odpowiedzieć. Szukałem trochę po książkach (np. w Praktycznym słowniku poprawnej polszczyzny nie tylko dla młodzieży, str. 406) i raczej przyznałbym rację sobie, a nie nauczycielce, niemniej wolałbym zweryfikować swoją interpretację u źródła, zanim zacznę przestawiać dziecko, bo może to ja coś wiem nie tak, jak trzeba.
Serdecznie dziękuję.
Całemu zamieszaniu winien jest po części sam język (ponieważ opozycja aspektu nie jest w pełni regularna), po części zaś językoznawcy (ponieważ długo nie mogli się zdecydować, czy traktować tę opozycję jako fleksyjną, czy jako słowotwórczą). Ostatnio przeważa opinia, że czasowniki nie odmieniają się przez aspekt. Takie stanowisko zajmują np. autorzy drugiego wydania Gramatyki współczesnego języka polskiego wydanej pod egidą PAN. Ale uwaga: w pierwszym wydaniu tej książki ci sami autorzy uważali, że niektóre czasowniki odmieniają się przez aspekt - te mianowicie, dla których różnica aspektu jest sygnalizowana za pomocą przyrostka, np. wyrzucić - wykzucać. Natomiast pozostałe pary czasownikowe, zróżnicowane przedrostkowo, np. szyć - uszyć, uznawali za zestawione według opozycji słowotwórczej, a nie fleksyjnej.
Zmiana stanowiska językoznawców wobec kategorii aspektu w polszczyźnie (miejmy nadzieję, że trwała) wynika z dostrzeżenia, że:
  1. nie wszystkie czasowniki wchodzą w pary przyrostkowe,
  2. dodanie przedrostka zwykle nie tylko zmienia aspekt czasownika, ale też w inny sposób modyfikuje jego znaczenie,
  3. zależnie od znaczenia czasownika można używać albo obu członów pary, albo tylko jednego, albo tylko drugiego.
W sumie więc aspekt jest kategoria o wiele mniej przewidywalną niż np. czas lub tryb i dlatego nie powinien być traktowany podobnie do nich. Właściwsze jest traktowanie go analogicznie do rodzaju rzeczownika.
Jeśli chodzi o kolejność członów pary, to w gramatyce zazwyczaj przyjmuje się, że w parach bezprzedrostkowych pierwszy (i nienacechowany) jest człon niedokonany, drugi (i nacechowany) jest człon dokonany, np. krzyczeć - krzyknąć, pisać - napisać, także brać - wziąć. W parach przedrostkowych jest na odwrót, najpierw człon dokonany, potem niedokonany, np. wypisać - wypisywać, przybrać - przybierać. W taki sposób zestawiono pary aspektowe np. w Innym słowniku języka polskiego pod moją redakcją, a także w kilku innych słownikach. Są jednak słowniki, które postępują inaczej.
Spośród licznych wymienionych przez Pana czasowników niektórym można dobrać do pary czasownik o innym przyrostku (np. dojrzeć - dojrzewać) lub o innym przedrostku (np. drzeć - podrzeć), inne jednak w ogóle nie mają pary (np. siedzieć), jeszcze inne zaś nie potrzebują jej, gdyż same występują w obu aspektach (np. mianować).
Jaki stąd wniosek praktyczny: można dyskutować z nauczycielką, która każe dzieciom odmieniać czasowniki przez aspekt, ale ze świadomością, że językoznawcy w tej kwestii też nie są zgodni. Na pewno nie jest tak, aby wszystkie czasowniki miały odpowiednik aspektowy. Istnieją tzw. perfeciva tantum (czasowniki tylko dokonane), np. uszczknąć, uświerknąć, i tzw. imperfectiva tantum (czasowniki tylko niedokonane), np. móc, musieć.
Przepraszam, że odpowiedź jest tak obszerna, ale pytanie też nie było krótkie.
Mirosław Bańko
zaproszenia w aspekcie etykietalnym
31.05.2012
Witam serdecznie,
temat ten pojawiał się już wielokrotnie. Chodzi mi o odmianę nazwisk na zaproszeniach. Problem dotyczy kilku nazwisk i właśnie w ich odmianie prosiłabym o pomoc: K. i M. Buda, Pietruszka, Kłoda, BielówkaBudów, Pietruszków itd.?
Mam również dylemat, czy w przypadku małżeństwa, w którym żona zachowała nazwisko rodowe i obecnie ma Stypa-Kłoda, a małżonek tylko Stypa, na zaproszeniu należy umieścić Sz. P. K. i M. Stypów.
Pozdrawiam
Wielokrotnie powtarzaliśmy, że wszystkie nazwiska, które mają polską budowę, należy odmieniać. W tej ogólnej kwestii nic się nie zmieniło.
A szczegółowo, biorąc pod uwagę podane przez Panią nazwiska, postać dopełniacza liczby mnogiej (odnosząca się na ogół do małżeństw) jest następująca:
państwo Budowie – zapraszamy państwa Budów,
państwo Pietruszkowie – zapraszamy państwa Pietruszków,
państwo Kłodowie – zapraszamy państwa Kłodów,
państwo Bielówkowie – zapraszamy państwa Bielówków.
Proszę pamiętać, że skrót od Szanowni Państwo ma formę Sz. Państwo. I podobnie:Szanowna Pani to skrótowo Sz. Pani; Szanowny PanSz. Pan. Stosowanie wymienionych skrótów nie jest konieczne – formy nie skrócone uchodzą nawet za bardziej eleganckie.
Jeśli chodzi o nazwiska małżeństwa, z których jedno jest dwuczłonowe (kobieta jako pierwsze ma z reguły nazwisko rodowe, jako drugie – nazwisko męża, w podanym przykładzie kobieta powinna się więc nazywać Kłoda-Stypa), to możliwy jest zapis [zapraszają] Sz. Państwa Karolinę Kłodę-Stypę i Marka Stypę lub Sz. Państwa Karolinę i Marka Stypów. Drugi zapis możliwy jest na ogół wtedy, gdy wiemy, że kobieta nie jest w szczególny sposób przywiązana do własnego nazwiska i dopuszcza „integrację rodzinną” w postaci wspólnego nazwiska. Również wtedy, gdy ślub odbywa się w rodzinie państwa Stypów, wspólne nazwisko podkreśla związki rodzinne.
Kiedy zapisujemy imiona adresatów w formie inicjałów, trzeba pamiętać, że w wypadku małżeństw inicjał żony i męża powinien być połączony spójnikiem i.
Małgorzata Marcjanik, prof., Uniwersytet Warszawski
potrafię
13.04.2010
Dlaczego w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN hasło potrafić jest opatrzone dwoma kwalifikatorami: dk. albo ndk.? Czy to możliwe, by jeden czasownik miał dwa aspekty? Oraz dlaczego nie zaleca się analitycznej formy czasu przyszłego: będę potrafił?
Potrafić to właściwie czasownik dokonany, „Nie wiem, czy potrafię” znaczy 'Nie wiem, czy mi się uda'. Jako wyłącznie dokonany figuruje on w słowniku Lindego (jego niedokonany odpowiednik podany tam to potrafiać, dziś nie używany). W słowniku Doroszewskiego informacja o aspekcie czasownika potrafić ma postać „dk (i ndk)” i zasadniczo w takim kształcie można by ją powtarzać do dziś. Zdania takie ja przytoczone na początku tej porady można wprawdzie interpretować współcześnie na dwa sposoby, jako zawierające czasownik dokonany albo niedokonany, ale imiesłów przymiotnikowy czynny (potrafiący) i imiesłów przysłówkowy współczesny (potrafiąc) rażą nieporadnością, choć przecież formy takie są właściwe czasownikom niedokonanym. Także czas przyszły złożony, właściwy czasownikom niedokonanym, budzi wątpliwości, nie bez powodu więc ostrzega przed nimi słownik poprawnej polszczyzny. Dla równowagi można jednak zanotować, że imiesłowu potrafiwszy też nie ma w użyciu, choć tego rodzaju imiesłowy, tzw. przysłówkowe uprzednie, są właściwe czasownikom dokonanym.
Czasowników dwuaspektowych w polszczyźnie jest sporo, ale są to przeważnie wyrazy obcego pochodzenia (np. aresztować, ekspediować), a potrafić jest na ich tle wyjątkiem. Innym rodzimym wyjątkiem jest cisnąć, najpierw używane w znaczeniu 'uwierać', a potem też 'rzucić', tu jednak, jak widać, z różnicą aspektu związana jest wyraźnie różnica znaczenia, podczas gdy w wypadku czasownika potrafić różnica znaczeń jest systemowa i przewidywalna, paralelna do różnicy aspektów.
Mirosław Bańko, PWN

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... niż choroba, którą miało leczyć. Dużo, dużo gorsze. Także w aspekcie bezpośrednich skutków. Obecnie ginie więcej, a nie mniej ludzi. Więc...
  • ... milionów wiernych. Tak samo jak porównania, całkowicie ignorujące religijno-duchowy aspekt sporu. Żydzi przyjeżdżają do Auschwitz-Birkenau nie jako turyści czy...
  • ... do Kanchipuram. Do kolejnej świątyni, gdzie reprezentowany jest jeden z aspektów Śiwy. Pielgrzymka kończy się tak jak w Trichy, u wrót...

Encyklopedia

aspekt
[łac.],
językozn. kategoria gramatyczna czasownika wyrażająca opozycję sposobów widzenia akcji; w językach słowiańskich jest to opozycja czasowników dokonanych do niedokonanych;
aspekt
[łac.],
w astrologii odległość kątowa między punktami przedstawiającymi planety, Słońce, Księżyc lub innymi punktami horoskopu;
aspekt roślinny, aspekt fenologiczny, aspekt sezonowy,
ekol. wygląd zbiorowiska roślinnego zmieniający się w okresie wegetacyjnym w zależności od faz rozwojowych roślinności; np. aspekt wiosenny łąki, wiosenny lasu.
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego