astronomia

Wielki słownik ortograficzny

astro•nomia -mii, -mię (skrót: astr.)

Słownik języka polskiego

astronomia
1. «nauka o budowie, pochodzeniu i ruchach ciał niebieskich oraz o przestrzeni kosmicznej, w której się one znajdują»
2. «wydział lub kierunek na uniwersytecie obejmujący studia w tym zakresie»

• astronom

Wielki słownik W. Doroszewskiego

Porady językowe

oprócz
16.11.2012
1. „Teraz Brazylia to mój atut” – śmieje się, bo zna świetnie portugalski i oprócz telewizji pracuje w dziale handlowym ambasady Brazylii.
2. Oprócz naleśników zjadł jeszcze kawałek ciasta.
3. Oprócz pana G. zarzuty postawiliśmy jeszcze jednej osobie.
4. Oprócz pana G. zarzuty ma również jeszcze jedna osoba.
Które zdania poprawne? Czy prawidłowo jest: „... obsługuje również dział handlowy...”? Jaka konstrukcja jest prawidłowa w przypadku oprócz i poza, czy możliwe jest użycie strony biernej?
Nie wszystkie z Pana przykładów mi się podobają, wątpliwość budzą pierwszy i trzeci. Na problem z oprócz nie zwrócono uwagi w słownikach poprawnej polszczyzny, nie pamiętam też, aby omawiano go w poradnikach językowych. A problem jest – wielokrotnie natrafiałem w na zdania, w których użycie tego słowa wydawało mi się nieprawidłowe. Sprawa wymaga głębszego namysłu, tu mogę zaproponować tylko pewien test, który spełniają zdania poprawnie zbudowane i którego nie spełniają zdania z niewłaściwie użytym oprócz.
Pozwolę sobie oznaczyć w Pana przykładach przypadki rzeczowników:
1. Oprócz telewizji [D] pracuje w dziale handlowym [Ms] (...).
2. Oprócz naleśników [D] zjadł jeszcze kawałek ciasta [B].
3. Oprócz pana G. [D] zarzuty postawiliśmy jeszcze jednej osobie [C].
4. Oprócz pana G. [D] zarzuty ma również jeszcze jedna osoba [M].
Wydaje się, że dopełniacz – pojawiający się obligatoryjnie po przyimku oprócz – dobrze współżyje z biernikiem i z mianownikiem, źle natomiast z celownikiem, narzędnikiem, miejscownikiem i w ogóle z wyrażeniami przyimkowymi. Proszę rozważyć jeszcze następujące przykłady (moim zdaniem nieudane):
Oprócz szafy zabarykadował drzwi kredensem.
Oprócz koleżanki przyszła jeszcze z kolegą.
Oprócz szkoły chadzają do pubu.
Oprócz kredytu kupują za gotówkę.
Oprócz stawów pływają w jeziorach..
W formie: „(...) zna świetnie portugalski i oprócz telewizji obsługuje również dział handlowy” Pana przykład byłby wyśmienity, dopełniacz (telewizji) współgrałby w nim z biernikiem (dział). Jeśli chodzi o stronę bierną, to jej użycie w zdaniach z oprócz nie jest wykluczone, np. „Oprócz matematyki [D] uczeni są astronomii [D]”. Przykład ten uświadamia zarazem, że koincydencja dopełniacza z dopełniaczem jest w rozważanych tu zdaniach dopuszczalna.
Jeśli zaś chodzi o zdania z przyimkiem poza, to rzecz na pewno ma się inaczej, np. problematyczne zdanie: „Oprócz pana G. zarzuty postawiliśmy jeszcze jednej osobie” staje się zupełnie normalne po zamianie oprócz na poza, por. „Poza panem G. zarzuty postawiliśmy jeszcze jednej osobie”. O szczegółową analizę różnicy między oprócz a poza tu się nie pokuszę. Jak już wspomniałem, problem wymaga głębszego namysłu, mógłby być tematem artykułu, a nie porady językowej.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Tłumaczymy angielskie you
6.03.2009
Witam,
jestem w trakcie tłumaczenia tekstu z dziedziny astronomii (z języka angielskiego na polski), w którym ważną rolę odgrywa styl wypowiedzi. W oryginale przyjęta forma to we lub you („Our best theory of gravity at the moment is...”, „...when you throw a rock...”). Chciałabym wiedzieć, czy w języku polskim możliwe jest zastosowanie kalki językowej i tym samym formy my lub ty w stylu półformalnym (dział najczęściej zadawanych pytań Instytutu Kosmologii)?
Język polski – ze względów grzecznościowych – nie dopuszcza łączenia w jednym tekście form świadczących o relacji z czytelnikiem na pan / pani (formę our w tego typu tekstach można tak traktować) i form świadczących o relacji na ty („...when you...”).
Nie istnieje też w odniesieniu do polszczyzny styl półformalny. Wprawdzie współcześnie – pod wpływem języka angielskiego właśnie – wiele jest przykładów na skracanie dystansu między nadawcą a masowym odbiorcą, np. „Jesteś tego warta” (i w ogóle reklamy, króre z odbiorcą są na ty) czy „Wstajesz i wiesz”, to jednak dotyczy to z reguły tekstów krótkich, na przykład sloganów. Formy z relacji na ty pojawiają się też w reportażach, np. „Czujesz piasek w gardle. Słońce pali. Brniesz jak przez piekło”.
Jednak w tekstach książek dla dorosłych, tekstach naukowych i popularnonaukowych, formy zaimka ty i czasownika w 2. osobie liczby pojedynczej nie powinny się znaleźć. Wynika to z różnicy systemów obu języków. W zdaniu angielskim po formie wskazującej na relację na pan / pani z rozmówcą, np. Mr Brown, używa się formy odpowiadającej formalnie polskiemu ty: „Would you like some coffee?”. Na język polski przetłumaczymy to jednak: „Czy napiłby się pan kawy?”.
Podsumowując: w tłumaczonym przez Panią tekście wszystkie zaimki you z czasownikiem radziłabym zastępować polskimi formami liczby mnogiej („Gdy rzucamy...”), rzeczownikami odczasownikowymi („Po rzuceniu...”) lub formami strony biernej („Kamień rzucony...”).
Małgorzata Marcjanik, prof., UW
Układ Słoneczny i bank centralny
3.07.2002
Dzień dobry,
Chciałam zapytać o pisownię wielką i małą literą. Szczerze powiedziawszy, sprawia mi ona najwięcej problemów. Bank Centralny czy bank centralny - pisząc o NBP? Układ Słoneczny czy układ słoneczny? Podejrzewam, że jeszcze będę korzystać z państwa pomocy, bardzo dziękuję za odpowiedź na to pytanie.
Joanna B.

Układ Słoneczny pisze się zwykle wielkimi literami, zwłaszcza w astronomii, gdzie słowa takie, jak Słońce, Ziemia i Księżyc też funkcjonują jako terminy i pisane są wielką literą. W tekstach niefachowych, np. w literaturze pięknej, spotyka się również pisownię układ słoneczny, która wydaje się dopuszczalna z tych samych powodów, dla których można pisać małymi litermi słońce, ziemia i księzyc.
Natomiast bank centralny piszemy małymi literami jako nazwę gatunkową (np. „W każdym kraju jest jakiś bank centralny”) albo wielkimi literami jako część nazwy własnej banku (np. „Europejski Bank Centralny”). Niestety, aby wiedzieć, co jest nazwą własną, a co jedynie nazwą pospolitą, nie wystarczy znajomość ortografii.
Mirosław Bańko

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... odpoczywam w pełnym tego słowa znaczeniu. Kiedyś bardzo interesowałem się astronomią, teraz nieco mniej czasu mogę poświęcić temu hobby - jednak tematyka...
  • ... Gromie"...
    Gdziekolwiek bym jeszcze nie poszedł - do gabinetu nawigacji czy
    astronomii, do laboratorium elektrotechniki czy też sali, gdzie odbywają się zajęcia...
  • ... na wydziały: inżynierii lądowej i środowiska, mechaniczny oraz fizyki i astronomii. Na pozostałych wydziałach i kierunkach wyznaczono późniejsze terminy.


    Blisko i...

Encyklopedia

astronomia
[gr. ástron ‘gwiazda’, nómos ‘prawo’],
nauka przyrodnicza, której przedmiotem badań są ciała niebieskie, ich rozkład i ruchy w przestrzeni, pochodzenie, budowa oraz ewolucja, a także Wszechświat jako całość.
dział astronomii zajmujący się badaniem rozmieszczenia przestrzennego i ruchów gwiazd, ich grupowymi własnościami, siłami występującymi w układach gwiazd oraz materii międzygwiazdowej.
dział współcz. astronomii poświęcony badaniu promieniowania elektromagnetycznego ciał niebieskich w zakresie fal dł. od ok. 1 µm do ok. 1000 µm (1 mm).
dział astronomii zajmujący się badaniem obiektów znajdujących się poza Galaktyką, np. gromad i supergromad galaktyk, budową i własnościami galaktyk aktywnych.