cynik

Wielki słownik ortograficzny

cynik -ikiem; -icy, -ików

Słownik języka polskiego

cynizm
1. «lekceważące odnoszenie się do ogólnie uznawanych autorytetów i zasad etycznych»
2. «zespół poglądów greckiej szkoły filozoficznej Antystenesa»

• cyniczny • cynicznie • cynik • cynicki

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

cynik
11.10.2014
Szanowni Państwo,
w potocznych rozmowach spotkałem się z użyciem słowa cynik w nieco innym znaczeniu, niż podaje słownik. Czasem określa się nim osobę nie tyle lekceważącą uznane autorytety czy zasady etyczne, co sarkastycznie nastawioną do ludzi i wątpiącą w ich moralność, słowem: kogoś, kto uważa, że ludzie są raczej źli, niż dobrzy. Czy jest to nadużycie? A jeśli tak, to jak można lepiej wyrazić taką postawę?
Z wyrazami szacunku
Czytelnik
Nie widzę zasadniczej różnicy między znaczeniem słownikowym a tym, które Pan opisał. Cynik może kwestionować ogólnie akceptowane zasady etyczne nie dlatego, że sam chce je łamać, ale dlatego, że uważa je za fałszywe, niezgodne z naturą ludzką. Są zresztą różne odmiany cynizmu i różne sposoby użycia słów cynizm i cynik. Słowniki nigdy nie opisują języka w całości, w wypadku niektórych wyrazów lepiej zajrzeć do encyklopedii lub książki z określonej dziedziny, np. filozofii.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
obłuda i cynizm
1.09.2014
W poradzie obłuda i cynizm zauważył Pan, że „nie można być jednocześnie obłudnikiem i cynikiem, przynajmniej nie w tej samej sprawie”. Przeszukanie stron WWW pod kątem wyrażeń cyniczny i obłudny oraz obłudny i cyniczny pokazuje jednak, że obłuda i cynizm idą w parze dosyć często, przynajmniej w tekstach. Nawet w ISJP (s.v. obłudny) znalazł się przykład: „Była cyniczna i obłudna”, a w Wielkim SJP wśród typowych połączeń obłudy jest obłuda i cynizm. O czym to może świadczyć?
Zainteresowało mnie to pytanie, więc wyszukałem poradę, o którą Pan pyta, i przytaczam ją tu w całości:
Obłudnik mówi co innego, niż myśli, cynik zaś otwarcie kwestionuje uznane wartości i autorytety. Rzeczywiście nie są to antonimy, ale bliskie są antonimom o tyle, że nie można być jednocześnie obłudnikiem i cynikiem, przynajmniej nie w tej samej sprawie.
Wydaje mi się, że nadal (po trzech latach) mógłbym się pod nią podpisać, a wymienione przez Pana przykłady mogą świadczyć jedynie o tym, że pewne postawy towarzyszą sobie, nawet jeśli – logicznie rzecz biorąc – wzajemnie się wykluczają. Ktoś może na przykład w jednej chwili być obłudnikiem, a w drugiej cynikiem (por. zdanie „Była cyniczna i obłudna” w ISJP), możemy też cynizm kojarzyć z obłudą jako postawy dość bliskie (por. obłuda i cynizm w WSJP).
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
obłuda i cynizm
8.09.2011
Jakie relacje semantyczne występują między słowami obłuda i cynizm? Pytanie to zainteresowało mnie po lekturze artykułu prof. Henryka Markiewicza (http://www.przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/henryk-markiewicz-cynizm-rzeczpospolitej – por. ostatnie zdanie). Nigdy nie myślałem o tych słowach jako o antonimach, czy jest to jednak uzasadnione?
Obłudnik mówi co innego, niż myśli, cynik zaś otwarcie kwestionuje uznane wartości i autorytety. Rzeczywiście nie są to antonimy, ale bliskie są antonimom o tyle, że nie można być jednocześnie obłudnikiem i cynikiem, przynajmniej nie w tej samej sprawie.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... godziny,
    że sto lat i w tym sensie.

    Temistokles, stary
    cynik,
    co go czasem męczył hyś,
    uciekłby spod Salaminy,
    gdyby wiedział...
  • ... udać, czyni z człowieka debila, to kto jest tu mądry? Cynik? Niewesoła to konkluzja. Zrozumiałem też, że moje smutne losy nie...
  • ... to oczywiście zgrai zawistnych kombinatorów.
    Doszły mnie wieści, że ten
    cynik, profesor Ligenhorn, na podstawie swojej absurdalnej teorii o intoksykacji psychotycznej...

Encyklopedia

Menedemos Cynik, Menédēmos, żył w III w. p.n.e.,
filozof gr. ze szkoły cyników (cynicy);
grecka starożytna szkoła filozoficzna, założona przez Anystenesa z Aten na przełomie V i IV w. p.n.e. i rozwijająca się w Grecji i Rzymie do IV w. n.e.;
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!