dawny

Wielki słownik ortograficzny

dawny; -ni; -niej•szy (skróty: d., daw.)

Słownik języka polskiego

dawny
1. «odległy w czasie, pochodzący z odległych lat»
2. «taki jak poprzednio»
3. «trwający długo, od dawna»
4. «były»
5. dawniejszy pot. «taki jak był kiedyś»
od dawien dawna «od bardzo długiego czasu»
od dawna «od dłuższego czasu»
po dawnemu
1. «tak jak było kiedyś»
2. «bez zmian»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

dawne nazwy pokrewieństwa i powinowactwa
5.02.2002
Co znaczy słowo świekra? Jakie są jeszcze inne określenia pokrewieństwa i powinowactwa używane w dawnej polszczyźnie?
Pozdrawiam,
U. Radło
Świekrem i świekrą nazywała żona rodziców męża (por. w dawnych przekładach biblijnych: "Powstanie świekra przeciwko synowej swojej, a synowa przeciwko świekrze"), mąż natomiast nazywał rodziców żony teściem i teścią (później teściową). Słownictwo staropolskie bardzo dokładnie odzwierciedlało wszystkie stopnie pokrewieństwa i powinowactwa rodzinnego. W wielkim skrócie wyglądało to tak: pokrewieństwo było dwojakie – przez ojca, czyli po mieczu, oraz przez matkę, czyli po kądzieli. Między krewnymi były różne stopnie: najpierw ojciec, tato i mać, macierz, matka, następnie czędo, czyli dzieci, tzn. syn, córka, następnie wnęk, później wnuk, oraz wnęka, wnuczka, a dalej: prawnuk i prawnuczka. W linii wstępnej: praszczur, tzn. dziad (dziadek) oraz baba (babka), następnie pradziad i prababka.
Dalej: snecha (sneszka), tzn. synowa wobec rodziców męża, która nazywała braci męża dziewierzami, a siostry męża – żełwami (żełwicami), a żony braci mężowych jątrwiami (jątrewkami). Rodziców męża nazywała sneszka świekrami. Mąż nazywał brata żony szurzym (później szwagrem), a siostrę żony świeścią. Brat ojca był stryjem (stryjkiem, stryjcem), stąd stryjcami nazywano całą szlachtę po mieczu pieczętującą się tym samym herbem. Wyszły całkowicie z użycia nazwy nieć i nieściora – synowie i córki brata lub siostry, podobnie jak pociot – mąż ciotki (ale są pociotki ‘kuzyni’), swak – mąż siostry, później mąż ciotki, krewniak. Wraz ze zmianami w życiu rodzinnym, społecznym, obyczajowym zmieniło się słownictwo. Nie prowadzi się już tablic pokrewieństwa, ani drzew genealogicznych. Albo inaczej: dopiero przypomnienie staropolskiego słownictwa rodzinnego uświadamia nam ogrom zmian, jakie dokonały się w naszych rodzinach, gdzie rodziców zastąpili starzy, z którymi dzieci są po imieniu, a ciocią i wujkiem są ich koleżanki i koledzy z pracy, znajomi.
Dziękuję za to pytanie...
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
dawne niemieckie stopnie wojskowe w polskich tekstach
25.01.2010
Szanowni Państwo,
czy niemieckie stopnie wojskowe (Standarterfuehrer, Reichsfuehrer) należy w języku polskim pisać dużą literą?
Będę bardzo wdzięczna za prędką odpowiedź.
W polskich tekstach uzasadnienie znajdują obie formy zapisu. Skoro jednak nazwy tych stopni występują u nas jako wyrazy cytowane z niemieckiego, a w praktyce wydawniczej zwykle zapisuje się je od wielkich liter, ten zapis najlepiej uznać za wzorcowy.
Jan Grzenia
dawne pytania grzecznościowe
14.12.2009
Jaka jest geneza pytania grzecznościowego „Co u Ciebie słychać?”? Czy ma ono związek ze staropolską kulturą żywego słowa?
Pytania grzecznościowe były i są stałym elementem polskiej etykiety. Towarzyszyły i towarzyszą powitaniom, tworząc wraz z nimi – również z innymi aktami grzecznościowymi, takimi jak komplementy czy wyrazy zadowolenia ze spotkania – tak zwane formuły powitalne.
Znany w dobie średniopolskiej jest przykład pytania w formie: „Co tam u waćpaństwa słychać?”. Inne przykłady pytań o ogólną sytuację partnera komunikacji z tego okresu to: „Jako się masz?”, „Jako sie [sic!] twe rzeczy mają?”, „A Jej Mć jako się ma? (...) A dziatki?”, „Jako się więc powodzi?”.
Więcej o dawnej polskiej grzeczności językowej można znaleźć w książce Marka Cybulskiego Obyczaje językowe dawnych Polaków. Formuły werbalne w dobie średniopolskiej, Łódź 2003.
Małgorzata Marcjanik, prof., UW

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... jaki.
    Dać by w łeb!
    Wycisnąć łzę by!
    Gdzież wy,
    dawne zawadiaki?



    STARY I MŁODY
    Ze starego poety drwił poeta młody...
  • ... himalaistki, która marzy o ponownym wejściu na Everest, ale jej dawne przeczucie o "drodze w dół" sprawdza się w dramatycznie dosłownym...
  • ... pop jest weteranką.
    Dziś Patti płyty wydaje rzadko, a z
    dawnych czasów zachowała charyzmatyczny głos i lewicowe poglądy bardziej czytelne w...

Encyklopedia

urzędy dworskie, państw.-centralne i lokalne, ziemskie, miejskie i wiejskie w Polsce i W. Księstwie Litew. do 1795.
archiwum państw. o charakterze centralnym;
stałe szlaki komunikacyjne łączące w najdogodniejszy sposób duże ośrodki produkcji i zbytu, wykorzystywane do handlu dalekosiężnego i wymiany lokalnej.
partia polit., utworzona X 1926 przez grupę działaczy PPS popierających działania J. Piłsudskiego po przewrocie majowym 1926, skupionych wokół R. Jaworowskiego;
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego