nie opodal

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

opodal i nieopodal
12.06.2002
Dlaczego nieopodal (pisane też nie opodal) znaczy to samo co, znacznie rzadsze, opodal? Czy było tak zawsze?

Ukłony dla prof. Krystyny Długosz-Kurczabowej.
Nie, nie zawsze. Dopiero dwudziestowieczne słowniki języka polskiego informują, że nieopodal znaczy to samo co opodal, czyli że są to synonimy. Wcześniej, oczywiście, były to antonimy. Opodal bowiem, a jeszcze wcześniej podal (utworzone od wyrażenia przyimkowego po dali) zgodnie ze swoją strukturą znaczyło ‘z daleka, daleko’. Tu warto dodać, że formą podal posługiwał się m.in. Stanisław Wyspiański, np. „Podal od piasków brzeźnych mogilnik tobie zbudował” (Słownik warszawski); występowała ona też w gwarach, por. np. „Dziadziuś jęli naszego pana pod bok i powiedli podal od gromady” (Słownik warszawski). Podobnie opodal to ‘daleko, w znacznej odległości’, albo - jak mawiano dawniej - ‘przydalej’ (S.B. Linde), por. np. „Dość był opodal dwór od kościoła” (Ignacy Krasicki, Pan Podstoli), „Jest dobry sposób dla twej spokojności, masz wioskę opodal; a tam nikt nam niepotrzebny nie przeszkodzi” (Kajetan Węgierski). Nie ulega wątpliwości, że opodal znaczy tu ‘z dala’.
Z analizy materiału wynika, że opodal występowało często w połączeniu z nieco, por. np. „Miasteczko leży nieco opodal od stacji kolei” (J.I. Kraszewski, SJP), „Zatrzymał się nieco opodal, bo już tyle ludu natłoczyło się przed gankiem, że nie można było tuż dojechać” (Henryk Sienkiewicz, Potop).
Sądzę, że właśnie ten frazeologizm nieco opodal stanowił stadium pośrednie w procesie identyfikacji znaczeniowej pierwotnych antonimów, według schematu:

1. opodal ‘daleko’ – nieopodal ‘blisko’
2. opodal ‘daleko’ – nieco opodal ‘niedaleko’ – nieopodal ‘blisko’
3. (nieco) opodal ‘niedaleko = nieopodal ‘blisko’.

Trudno mi się zgodzić z objaśnieniem prof. W. Doroszewskiego (SJP), że nieopodal to „wzmocnione opodal”.

Dziękuję za dociekliwe pytanie. Łączę serdeczne pozdrowienia
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
Nad rzeczką opodal krzaczka...
14.03.2012
Łaskawi Panowie,
jak napisać lesbijka prostytutka, kucharka lesbijka, wariatka lesbijka? Z łącznikami czy bez?
Z pozoru to proste: jeśli człony są równorzędne, piszemy z łącznikiem, jeśli nie są – bez łącznika, chyba że przestawimy ich kolejność. Ale co z moimi przykładami? Czy dobrze rozumuję, że muszę się zastanowić „jaki wizerunek chcę stworzyć”, bo jedna z postaci będzie – nie wierzę, że to piszę – „jakby bardziej lesbijką niż druga”?
Uprzejmie dziękuję
niepolonistka nielesbijka
Kilkakrotnie już odpowiadałem w poradni na podobne pytania i czuję, że zaczynam być nudny (sam dla siebie), wymieniając wciąż te same lub takie same przykłady: lekarz chirurg, ksiądz kanonik, ale kobieta-wąż i znana ze słowników ortograficznych laska-parasol. Istotnie, wybierając pisownię z dywizem lub bez, niejako kreujemy obraz desygnatu. Czy Brzechwa świadomie wykreował postać ze swojej bajki na ptasio-dziwaczą hybrydę – por. kaczka-dziwaczka – tego nie wiem, ale w odbiorze osób, które zasady użycia dywizu znają tak dobrze jak Pani, jego wiersz trochę zmienia sens, gdy dywiz zastąpi się spacją. A czy mickiewiczolodzy zastanawiali się nad funkcją dywizu w nazwie dziewica-bohater? Mam wrażenie, że przeceniamy moc sprawczą tego znaku i że dla interpretacji wyrażeń, o które Pani pyta, istotne są inne okoliczności ich użycia, przede wszystkim ich odniesienie i kontekst, a nie tylko pisownia.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
zmiany w pisowni
11.06.2001
Jak pisze się wyrażenie nie opodal? W słowniku ortograficznym, który posiadam, wyrażenie to pisane jest oddzielnie. Natomiast w programie telewizyjnym, w którym wybiera się mistrza ortografii, wydawało mi się, że wyrażenie to napisane było razem. Czy tak należy to pisać? Przez takie niespodzianki w telewizji czuję, że tracę swoje wyczucie językowe. A może moja wiedza jest przestarzała? Jak człowiek, któremu kontakt z językiem polskim i ortografią skończył się wraz z ukończeniem szkoły średniej, ma zdążyć za zmianami w pisowni? Największe kłopoty obecnie sprawia mi właśnie pisownia łączna i rozdzielna. Wydaje mi się, że w ostatnich latach dużo się w tej kwestii zmieniło. Po co tak częste zmiany? Czy aby nie po to, by znawcy języka mieli co robić?
Nie opodal starsze słowniki kazały pisać rozdzielnie. Było to proste i logiczne, bo tak pisze się z cząstką nie większość innych przysłówków nieodmiennych, np. dość - nie dość, fair - nie fair, teraz - nie teraz itp. W latach 1992-1996 Komisja Kultury Języka Komitetu Językoznawstwa PAN wprowadziła jednak szereg drobnych zmian w pisowni, m.in. zalecono pisać łącznie nieopodal ze względu na znaczne rozpowszechnienie takiej formy, a także przez analogię do nieomal. W rezultacie najnowsze wydania Nowego słownika ortograficznego PWN podają obie pisownie jako równorzędne. Nie jest to częste, aby słownik sankcjonował jednocześnie pisownię łączną i rozdzielną, ale się zdarza - najwyrazistszym przykładem jest obecnie pisownia zaprzeczonych imiesłowów przymiotnikowych.
Zmiany w pisowni są uciążliwe, ale od czasu do czasu konieczne. Cieszą się z nich zazwyczaj nie ci, którzy dotychczasową pisownię znali dobrze, ale ci, którzy byli na bakier z ortografią. Jeśli chciałby Pan systematycznie przyjrzeć się nowym zmianom w ortografii, prosimy zajrzeć do Aneksu z orzeczeniami Komisji Kultury Języka w ostatnich wydaniach Nowego słownika ortograficznego PWN oraz do par. [168] w części wstępnej tego słownika, gdzie mowa o nowej pisowni imiesłowów. A jeśli ma Pan wątpliwości, czy wszystkie te zmiany były potrzebne, to cóż... - prosimy pisać do Rady Języka Polskiego, www.rjp.pl.
Mirosław Bańko

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... się na drugi bok i dopiero teraz spostrzegł Pacię siedzącą nie opodal przy kretowisku. Rozgniatała w palcach suche grudki ziemi.
    - Nudno? - chrypnął...
  • ... powrotem przynosząc skrawek czarnej foczej skórki. Znalazł ją na ścieżce nie opodal ziemianki Racheli.
    Był to odcięty kawałek futra.
    Natychmiast poszli w...
  • ... upamiętniającą 1000-lecie Państwa Polskiego i 20-lecie odzyskania niepodległości. Nie opodal, przy st. benz., na łąkach pozostałości grodu z X-XIVw...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


Walentynkowy e-book do pobrania

Chcesz wiedzieć, jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych? Ten e-book jest dla Ciebie.

Czułe słówka, czyli… Jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych?

Wyślij

POBIERZ DARMOWY WALENTYNKOWY E-BOOK!