nieopodal

Wielki słownik ortograficzny

Słownik języka polskiego

Porady językowe

opodal i nieopodal
12.06.2002
Dlaczego nieopodal (pisane też nie opodal) znaczy to samo co, znacznie rzadsze, opodal? Czy było tak zawsze?

Ukłony dla prof. Krystyny Długosz-Kurczabowej.
Nie, nie zawsze. Dopiero dwudziestowieczne słowniki języka polskiego informują, że nieopodal znaczy to samo co opodal, czyli że są to synonimy. Wcześniej, oczywiście, były to antonimy. Opodal bowiem, a jeszcze wcześniej podal (utworzone od wyrażenia przyimkowego po dali) zgodnie ze swoją strukturą znaczyło ‘z daleka, daleko’. Tu warto dodać, że formą podal posługiwał się m.in. Stanisław Wyspiański, np. „Podal od piasków brzeźnych mogilnik tobie zbudował” (Słownik warszawski); występowała ona też w gwarach, por. np. „Dziadziuś jęli naszego pana pod bok i powiedli podal od gromady” (Słownik warszawski). Podobnie opodal to ‘daleko, w znacznej odległości’, albo - jak mawiano dawniej - ‘przydalej’ (S.B. Linde), por. np. „Dość był opodal dwór od kościoła” (Ignacy Krasicki, Pan Podstoli), „Jest dobry sposób dla twej spokojności, masz wioskę opodal; a tam nikt nam niepotrzebny nie przeszkodzi” (Kajetan Węgierski). Nie ulega wątpliwości, że opodal znaczy tu ‘z dala’.
Z analizy materiału wynika, że opodal występowało często w połączeniu z nieco, por. np. „Miasteczko leży nieco opodal od stacji kolei” (J.I. Kraszewski, SJP), „Zatrzymał się nieco opodal, bo już tyle ludu natłoczyło się przed gankiem, że nie można było tuż dojechać” (Henryk Sienkiewicz, Potop).
Sądzę, że właśnie ten frazeologizm nieco opodal stanowił stadium pośrednie w procesie identyfikacji znaczeniowej pierwotnych antonimów, według schematu:

1. opodal ‘daleko’ – nieopodal ‘blisko’
2. opodal ‘daleko’ – nieco opodal ‘niedaleko’ – nieopodal ‘blisko’
3. (nieco) opodal ‘niedaleko = nieopodal ‘blisko’.

Trudno mi się zgodzić z objaśnieniem prof. W. Doroszewskiego (SJP), że nieopodal to „wzmocnione opodal”.

Dziękuję za dociekliwe pytanie. Łączę serdeczne pozdrowienia
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
złożony okolicznik miejsca
30.05.2015
W elektronicznej wersji Newsweeka trafiłem niedawno na taką frazę: „chłopak z Bielawy nieopodal Dzierżoniowa blisko Wałbrzycha koło Wrocławia”. Czy takie gradacyjne doprecyzowywanie miejsca poprzez dodawanie kolejnych wyrażeń przyimkowych jest poprawne i zalecane w przypadku bardzo małych i słabo znanych miejscowości, niemających żadnego wielkiego i znanego miasta w okolicy 50 kilometrów? Czy nie wystarczyłoby napisać na przykład chłopak z Bielawy pod Wrocławiem?
Nie jest to zręcznie zbudowane zdanie, czytelnikowi trudno je ustrukturyzować, a więc i trudno zrozumieć. Ktoś nie zaznajomiony z geografią mógłby się zastanawiać na przykład, czy słowa blisko Wałbrzycha odnoszą się do Dzierżoniowa (wskazywałby na to brak interpunkcji), czy do Bielawy. Jeśli piszącemu się wydaje, że druga proponowana przez Pana wersja nie wystarcza, to powinien – zamiast dręczyć czytelnika – tę samą treść przekazać inaczej, np. chłopak z Bielawy nieopodal Dzierżoniowa, leżącego blisko Wałbrzycha, który jest koło Wrocławia. Gdy jednak już zapisze się taką parafrazę, to tym wyraźniej przychodzi do głowy pytanie: po co?
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Mieszkanka Rozdrażewka
9.05.2017
Mój przyjaciel mieszka w miejscowości Rozdrażewek nieopodal Rozdrażewa, Jak nazwać jego żonę – Rozdrażewianka, jeśli mieszkałaby w Rozdrażewie, no ale skoro mieszka w Rozdrażewku, to jego żona to Rozdrażew.....?
Niezależnie od tego, jak brzmi nazwa mieszkańców Rozdrażewka, to należy ją zapisać od małej litery, ponieważ wielka litera jest zarezerwowana dla nazw mieszkańców regionów (Wielkopolanin), państw (Polak), kontynentów (Europejka) i planet (Ziemianie).

Regularną nazwą mieszkańca miejscowości Rozdrażewek jest rozdrażewczanin, a forma żeńska to: rozdrażewczanka. Do podstawy Rozdrażewek dodajemy przyrostek -anin, który powoduje zmiękczenie ostatniej spółgłoski (w wyniku czego k zamienia się w cz) oraz usunięcie e z ostatniej sylaby.
Być może (tego nie udało mi się sprawdzić) w okolicach Rozdrażewka funkcjonuje jakaś nazwa tradycyjna, inna niż ta, którą tu przywołałam – wówczas zapewne to ona, jako utrwalona w tradycji, jest właściwą nazwą mieszkańców miejscowości.
Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... ulicę Mińska ponad 30 tys. uczestników Marszu Czarnobylskiego. Prezydent Łukaszenko nieopodal Czarnobyla przekazywał tymczasem traktory Żądamy od Rosji odszkodowań za Czarnobyl...
  • ... Mazdy będzie powstawał w należących do Forda zakładach w Almusafes, nieopodal Walencji.
    Zgodnie z planem wyrób seryjny ma się rozpocząć na...
  • ... Kelly'ego. Gdy eksperta w połowie lipca ub.r. znaleziono martwego nieopodal jego domu, opinia publiczna zażądała śledztwa w tej sprawie. Zadanie...

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego