od razu

Wielki słownik ortograficzny

Słownik języka polskiego

od razu «bardzo szybko, natychmiast»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

od Wenusa do Caritasu
8.07.2003
Dzień dobry.
Mamy taki problem: w Zielonej Górze jest kino o nazwie Venus. Od wielu lat większość mieszkańców traktuje tę nazwę, jakby była rodzaju męskiego i odmienia: w Wenusie, do Wenusa, za Wenusem itp. Czy wobec tego, że jest tak od ponad trzydziestu lat, można taką odmianę uznać za całkiem dobrą? Podobnie jest z nazwą Caritas. Spotykam często w różnych publikacjach odmianę, jakby to był rodzaj męski, choć często również ta nazwa jest traktowana jako żeńska i nieodmieniana.
Bardzo proszę o pomoc.
Odmiana do Wenusa, w Wenusie itd. może dowodzić, że użytkownicy nazwy kina uznali ją za niepochodną od jakiejkolwiek innej, w szczególności zaś nie są świadomi, iż powstała ona od imienia rzymskiej bogini. Jednak kinomani raczej mają taką świadomość. Może w takim razie być, iż uznają ją za nazwę odrębną, która nie ma już związku z podstawą, i fakt ten podkreślają w odmianie. Ciekawy przykład pokazujący losy nazw własnych, które zyskały nowe znaczenie, znalazłem, nie szukając daleko. Kinomani katowiccy oglądają czasem filmy w Rialcie, choć w przewodnikach po Wenecji identyczna nazwa nie jest odmieniana.
Trzeba mieć na uwadze, że formy fleksyjne tworzymy czasem z przekory, czego najlepszym przykładem odmiana nazwy tygodnika Wprost. Nie bez znaczenia jest też silna w języku potocznym tendencja do odmieniania wyrazów, których w piśmie zwykle nie odmieniamy. Oczywiście wyraz Wenus, jako nazwa kina czy na przykład firmy, może pozostawać nie odmieniany, ponieważ: 1) jest identyczny z nazwą żeńskiej postaci mitologicznej zakończonej na spółgłoskę, 2) może występować w konstrukcjach, w których pomijamy domyślny składnik, np. „Byłem w (kinie) Wenus”. Nieodmienność nazwy Wenus we wszelkich znaczeniach należy uznać za regułę podstawową.
Czy w takim razie traktowanie tej nazwy jako męskiej i jej odmienność można zaakceptować? Moim zdaniem tak, a to z kilku powodów. Po pierwsze, jest to zwyczaj lokalny, o bardzo ograniczonym zasięgu. Po drugie, lokalne formy językowe stanowią część miejscowej tradycji, co może i w tym wypadku odgrywać pewną rolę. Po trzecie, odmienność jest sygnałem użycia wyrazu w specyficznym znaczeniu. Po czwarte, osobowe nazwy własne użyte w nowym znaczeniu traktujemy nierzadko jako inne również pod względem gramatycznym, np. Apollo w znaczeniu 'statek kosmiczny' odmieniamy bez przyrostka -in-, który występuje na ogół w formach fleksyjnych imienia greckiego boga.
Z nazwą Caritas, pochodzącą od łacińskiego słowa oznaczającego m.in. 'szacunek, miłość', sprawa jest dość podobna. Wyraz łaciński jest rodzaju żeńskiego i choć puryści językowi protestują, nazwa instytucji jest odmieniana jak rzeczownik męski. Fakt ten zresztą usankcjonowały słowniki.
Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski
przymiotniki od fraz rzeczownikowych
2.02.2009
Dzień dobry,
chciałam zapytać,czy poniższe przymiotniki zostały poprawnie utworzone: społecznoetyczny (od etyki społecznej), teoriorefleksyjny (od teorii refleksji), filozofcznojęzykowy (od filozofii języka), potocznojęzykowy (od języka potocznego). Często trafiam podczas korekty tłumaczeń na tego typu okreśenia (najczęściej pisane z łącznikiem) i nie jestem pewna, czy od każdego dwuczłonowego pojęcia można (należy?) utworzyć przymiotnik.
Dziękuję za pomoc,
Gosia
Wymienione wyrazy są utworzone poprawnie, o czym świadczą choćby analogiczne konstrukcje notowane w słownikach, por. społecznopolityczny ('dotyczący polityki społecznej'), teoriomnogościowy ('dotyczący teorii mnogości'), historycznojęzykowy ('dotyczący historii języka'), różnojęzykowy ('inaczej: różnojęzyczny'). Łacznik w ich zapisie jest niepotrzebny, gdyż nie są to konstrukcje współrzędne. W znaczeniu wyżej przytoczonym słowo społecznopolityczny ('dotyczący polityki społecznej') piszemy razem, natomiast w znaczeniu 'społeczny i polityczny' napisalibyśmy je z łącznikiem, np. społeczno-polityczne tło tych wydarzeń.
Na końcowe pytanie – „czy od każdego dwuczłonowego pojęcia można (należy?) utworzyć przymiotnik?” – odpowiadam: teoretycznie można, a przynajmniej można próbować. Czy zaś należy? Nie należy – po pierwsze w tym sensie, że lepiej tego nie robić, po drugie zaś w tym, że nie jest tak, aby należało, tzn. przymusu nie ma.
Mirosław Bańko, PWN
Przymiotnik od Buda, rodzajowość i odmiana nazwy Peć
8.12.2015
Szanowni Państwo,
chciałbym się dowiedzieć, jak powinna wyglądać poprawna forma przymiotnikowa od rzeczownika Buda (chodzi o miasto).
Ponadto chciałbym również wiedzieć, jak powinienem odmienić przez przypadki miejscowość Peć (miasto na obszarze Kosowa). Interesuje mnie przede wszystkim forma dopełniacza i miejscownika w liczbie pojedynczej.
I ostatnia kwestia, czy mianownik liczby mnogiej od dziś nieco archaicznego wyrazu Rakus to Rakusi? Z poważaniem
P.K.
Jeśli chodzi o przymiotnik wywiedziony od nazwy miejscowej Buda (czyżby mowa o zachodniej części Budapesztu, przez wieki mieście niezależnym?), to można by postawić na formę budziński (przejście tematycznej głoski [d] w miękkie [-dzi-] wymuszone przyrostkiem -ński: budzi- + -ński). Znany jest w literaturze przywilej budziński nadany szlachcie polskiej w Budzie przez Ludwika Węgierskiego w 1355 roku (żeby w razie czego zyskać jej poplecznictwo i zostać królem Polski...). Wchodzi jednak chyba także w grę adiectivum budzki, gdyż temat nazwy miejscowej kończy się na [-d-] (Bud-budzki jak gród grodzki itp.).
Co się tyczy miejscowości Peć (serb. Пећ; albań. Peja, Pejë), to dość często widuje się nieodmienianie tej nazwy (np. monaster Pećka Patrijaršija w Peć; jadąc w kierunku północno-zachodnim 10 km od Peć). Wydaje się jednak, że mamy do czynienia z masculinum o wygłosie miękkim (ten Peć), a więc odmianą: D. Pecia, C. Peciowi, B. Peć, N. Peciem, Ms. Peciu. Powiemy zatem wybieram się do Pecia czy ciągle myślę o Peciu itd. I takie męskie formy przypadków zależnych nazwy Peć widuje się współcześnie w tekstach coraz częściej. W tej sytuacji należy raczej odrzucić nadawanie niekiedy omawianej nazwie rodzajowości żeńskiej (D., C., Ms. Peci, B. Peć, N. Pecią).
Jak wiadomo, Rakusy (lub Rakuzy; obecnie tylko tę drugą formę podaje Wielki słownik ortograficzny PWN, red. E. Polański, Warszawa 2008, s. 783) to historyczna nazwa Austrii zapożyczona od Czechów (Rakousy; od Rakous nazwy grodu na pograniczu czesko-morawskim założonym w XI w. i zamku tam się znajdującego). Na Austriaków mówiono wtedy Rakuszanin, Rakuszanie albo Rakus, Rakusi. O formie Rakus jako synonimicznej Rakuszanina wspomina Zygmunt Gloger w swej Encyklopedii staropolskiej (Warszawa 1903, t. IV, s. 139). Dzisiaj jednak na dawnego Austriaka i Austriaków &ndash jeśli już &ndash powie się raczej Rakuz, Rakuzi.
Maciej Malinowski, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie

Ciekawostki

Mówimy „Nie od razu Kraków zbudowano”, mając na myśli to, że do osiągnięcia celu potrzeba czasu.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... również przedstawiciele miejscowej branży hotelarsko-gastronomicznej. Zawierano kontrakty, niektórzy kupowali od razu.
    - Uważam, że targi były bardzo udane - ocenia prezes Agencji Inexpo...
  • ... przed właściwymi drzwiami. Widniał na nich numer, którego szukałem. Nie od razu zastukałem. Chciałem się naprzód uspokoić, czując mocne bicie serca. Drzwi...
  • ... zobaczyć inną Sewillę niż ta na folderach biur turystycznych, najlepiej od razu zatrzymać się w jednym z bardzo tanich hoteli, zwanych pension...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego