odosobnienie

Wielki słownik ortograficzny

od•osob•nić -nię, -nią; -nij•cie
od•osob•niony; -b•nieni

Słownik języka polskiego

odosobnienie «stan odseparowania się od innych ludzi lub od otoczenia»
odosobnićodosabniać, odosobniać «odizolować kogoś albo coś od otoczenia»
odosobniony
1. «znajdujący się na uboczu»
2. «rzadki, wyjątkowy»
odosobnić sięodosabniać się, odosobniać się «odizolować się od otoczenia»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

dlaczego Rzym, a nie Roma?
28.11.2007
Jak doszło do tego, że w języku polskim (i podobnie w innych językach słowiańskich) oryginalna nazwa Roma przekształciła się w Rzym?
Z poważaniem,
Piotr
W większości języków łacińska nazwa Roma posiada podobnie brzmiące odpowiedniki, np. ang. Rome, fr. Rome, lit. Roma, a nawet chiń. luo.ma. Inaczej rzecz się przedstawia w językach słowiańskich (por. ros. Рим, czes. Řím, pol. Rzym, białorus. Рым, chorwackie Rim itd.) i w języku irlandzkim, gdzie ta nazwa ma postać An Róimh. Wyjaśnienia tego stanu mogą być co najmniej dwa: albo o z jakiegoś powodu przeszło w i (co bez mocnych argumentów wydaje się bardzo dziwne), albo pierwotna wymowa tego segmentu była dyftongiczna, nie [o], ale [oi], a dyftong z kolei na gruncie słowiańskim w wyniku działania prawa sylaby otwartej przechodził w samogłoskę i. Tę drugą hipotezę zdaje się potwierdzać irlandzka wersja tej nazwy; nie jest to jednak ze względu na odosobnienie ślad wystarczający do tego, aby można było zbudować na nim spójne wyjaśnienie. Aleksander Brückner podaje, że włoskie om, on przechodziło stale w im, in, czego dowodzą przykłady Jakin Ankona, Labin Albona, Skradin Skardona, Nin Nona. Brückner jednak, nie podając argumentów, które doprowadziły do takiej zmiany, niczego nie wyjaśnia, a wręcz zaciemnia obraz.
Ciekawych wniosków dostarczają derywaty tej nazwy w języku niemieckim, w którym samogłoska o ulega ścieśnieniu, por. römisch ‘rzymski’, Römer ‘Rzymianin’. W zwulgaryzowanej łacinie długie o nie tylko w derywatach, ale również w wyrażeniu Roma wymawiane było wyżej niż w łacinie klasycznej, prawdopodobnie jak długie u, co potwierdzają m.in. arabsko-osmańskie (rūmī ‘wschodniorzymski, grecki’) i staroujgurskie (rumi ‘rzymski’) tłumaczenia greckiego przymiotnika romaios ‘rzymski’ (zapożyczonego rzecz jasna z łaciny i być może wymawianego w tym czasie jako roumaios), a wreszcie i wyrazy słowiańskie (do których leksem ten wszedł za pośrednictwem języka greckiego). Indoeuropejskie długie u na gruncie języków słowiańskich przechodziło w y, które z kolei w późniejszej fazie rozwoju języków słowiańskich w wielu wypadkach zbliżało się artykulacją do palatalizującej głoski i, stąd właśnie staro-cerkiewno-słowiańska postać Rimъ (z twardym jerem na końcu) i zbliżone do tej nazwy odpowiedniki w innych językach słowiańskich. Inicjalna głoska [ž] w języku polskim i [ř] w czeskim to efekt rozwoju w tych językach spalatalizowanego r (por. ros. река [rieka] – pol. rzeka).
Piotr Sobotka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika
bluszczu, ale Bluszcza
14.12.2009
Kontrowersje w gronie znajomych wzbudziła ostatnio forma dopełniacza tworzona od tytułu czasopisma Bluszcz. Słownik ortograficzny dopuszcza tylko formę bluszczu, ale w odniesieniu do nazwy rośliny. Czy ta reguła ma zastosowanie również w przypadku tytułu czasopisma? Przyznam, że moje odczucie się temu sprzeciwia. Czy mogę mu zaufać i prosić w kiosku o kolejny numer Bluszcza, a nie Bluszczu?
Serdecznie pozdrawiam,
Piotr
Ja też bym w kiosku prosił raczej o numer Bluszcza, na wszelki wypadek można jednak zapytać w redakcji, jak odmieniają (gdyby się Panu udało, będę wdzięczny za informację).
Bluszcz nie jest odosobnionym przykładem na to, że odmiana może zależeć od znaczenia. Podobna para to tłuszczu (substancji) i Tłuszcza (miasta).
Mirosław Bańko, PWN
błąd w kolędzie?
29.12.2007
Oto fragment kolędy: „rąbek z głowy zdjęła,/ W który Dziecię owinąwszy,/ Siankiem Go okryła”. Go – to r. męski, Dziecię – nijaki. Zamiana Go na Je usunęłaby niezgodność rodzaju gramatycznego, jednak użycie formy Je w odniesieniu do tej postaci budzi kolejne wątpliwości (uzus?). Poza tym czy takie pozycje tych dwu wyrazów w zdaniu („Dziecię owinąwszy” to coś jak osobne zdanie składowe) rzeczywiście pociąga konieczność zgodności rodzaju?
Jest zatem błąd czy można to wytłumaczyć inaczej?
Kolędy ani w ogóle utwory poetyckie nie są po to, aby w nich szukać błędów. Przypomina o tym łaciński termin licentia poetica.
Ktoś, kogo ten argument nie przekonuje, mógłby się w cytowanym fragmencie doszukiwać nie tylko usterki składniowej, ale i niezamierzonej dwuznaczności. Wszak najbliższy formie Go rzeczownik zgodny z nią rodzajowo to rąbek! Ktoś inny mógłby bronić tekstu, wskazując, że zaczyna się on od słowa Jezus i że pisany wielką literą zaimek Go z pewnością do niego właśnie się odnosi, mimo że odległość między tymi wyrazami w tekście jest duża. Prowadząc taką dyskusję, dawalibyśmy jednak przykład tego, co Anglicy określają słowami: „You are missing the point”.
Pana niepokój o poprawność gramatyczną tekstu kolędy nie jest odosobniony. Można znaleźć jego liczne redakcje, także takie, w których Go zastąpiono przez „poprawniejsze” Je. Podstawowe teksty religijne, np. pieśni i modlitwy, nieraz były modernizowane, aby lepiej je rozumiano. Do takich modernizacji mam jednak stosunek wstrzemięźliwy – taki jak do zamiany tradycyjnej formy przysłowia „Mądrej głowie dość dwie słowie” na nowszą, bardziej „racjonalną”: „Mądrej głowie dość po słowie”.
Mirosław Bańko, PWN

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... badając siebie, ciesząc się bez końca najpierwszymi wrażeniami. W swoim odosobnieniu nie czuła się samotna; przeciwnie - nie mogła nadążyć odpowiadać na...
  • ... skarbnik Białołęki Renata Godlewska. I nie jest w tym sądzie odosobniona. - Każda gmina ma swoje potrzeby i określa priorytety na miarę...
  • ... jest wstrętną jemiołą wysysającą możliwości aktorskie jej żywiciela.
    Nie jestem
    odosobniony jako żywiciel tremy. Znam wybitnych artystów, którzy wspaniale opanowali tremę...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!