pączek

Wielki słownik ortograficzny

pączek -cz•ka, -cz•kiem; -cz•ki, -cz•ków

Słownik języka polskiego

pączek
1. «zawiązek pędu liścia lub kwiatu»
2. «kuliste ciastko drożdżowe, nadziewane i smażone w tłuszczu»
3. «u roślin i zwierząt niższych: wyodrębniona część organizmu macierzystego w postaci komórki, kompleksu komórek lub tkanek, rozwijająca się w organizm potomny»

• pączuszek

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

Pączek
29.02.2016
Szanowni Państwo,
jaka jest etymologia wyrazu pączek? Ta informacja potrzebna mi jest do artykułu. Z góry dziękuję za odpowiedź.

Z poważaniem

P. Pokój
Pączek ma dwa znaczenia: 1. ‘zawiązek pędu liścia lub kwiatu’, 2. ‘kuliste ciastko drożdżowe z nadzieniem, smażone w tłuszczu’. Pierwotne było, oczywiście, znaczenie pierwsze, a znaczenie drugie powstało przez podobieństwo kształtu ciastka do zawiązku liścia.
Pączek 1 powstał jako zdrobnienie rzeczownika pąk (mającego to samo co on znaczenie). Ten z kolei występował kiedyś w formie pęk, która znana jest i dzisiaj, jednak funkcjonuje jako osobny rzeczownik, znaczący ‘grupa przedmiotów występujących razem’ (pęk kluczy, pęk tulipanów).
Prasłowiańskim źródłem pęku jest rzeczownik *pǫkъ ‘coś pękatego, zwłaszcza pękata wiązka czegoś, kępa’, który powstał od czasownika pǫčiti ‘nadymać, wzdymać, czynić pękatym’. Ten sam czasownik dał w polszczyźnie takie wyrazy jak pęknąć, pękać czy pęcznieć.

Informacje etymologiczne zaczerpnęłam ze Słownika etymologicznego języka polskiego W. Borysia (Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2005).
Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
Jak nie używać cudzysłowu?
31.10.2008
Witam,
mam pytanie o zapisywanie metafor w cudzysłowach. Jest to tak powszechne, że czasem zaczynam się zastanawiać, czy dobrze robię, usuwając większość z takich zapisów. Właśnie teraz pojawiły się wątpliwości, a dotyczą one zdań: „Sylwester nie jest świętem ustawowym, ale «zwykłym» dniem roboczym z «niezwykłym» wieczorem i nocą” oraz „Pączki i faworki są nieodłącznym elementem kuchni polskiej, mimo że «przywędrowały» do nas z Wiednia”.
Cudzysłów służy nie tylko do wyodrębniania przytaczanych w tekście cudzych wypowiedzi, fragmentów utworów, tytułów dzieł lub ich części, lecz także wyodrębnia wyrazy i zwroty użyte w znaczeniu innym niż znaczenie podstawowe/neutralne stylistycznie. Mówimy wówczas o użyciu cudzysłowu ze względów znaczeniowo-stylistycznych. Tego też aspektu użycia cudzysłowu dotyczy pytanie.
Otóż norma interpunkcyjna dopuszcza użycie cudzysłowu w celu zasygnalizowania ironicznego stosunku autora do użytego w tekście znaczenia wyrazu lub połączenia wyrazowego. Cudzysłów może również być sygnałem stylistycznej obcości danego fragmentu tekstu, przy czym najczęściej chodzi o zaznaczenie wystąpienia elementu potocznego (kolokwialnego) w tekście pisanym w stylu oficjalnym (wysokim). Nie należy natomiast oznaczać cudzysłowem sformułowań o charakterze metaforycznym oraz związków frazeologicznych. Niedopuszczalne jest także użycie cudzysłowu jako swego rodzaju usprawiedliwienia za nie najlepsze użycie wyrazu bądź połączenia wyrazowego. Cudzysłów nie może być środkiem łagodzącym czyjąś niezręczność językowo-stylistyczną. Stosownym rozwiązaniem jest zastąpienie niefortunnego sformułowania elementem normatywnym.
Co się zaś tyczy przytoczonych w pytaniu przykładów, nie mamy tu do czynienia ze sformułowaniami o charakterze przenośnym. W pierwszym zdaniu autor, stosując cudzysłów, chciał zapewne podkreślić ważność (swoistość) antynomii: zwykły dzień – niezwykła noc. W tym przypadku cudzysłów jest całkowicie zbędny. Drugie zaś zdanie to typowy przykład łagodzenia nieporadności językowej przez użycie cudzysłowu. Zdanie to można przeredagować w sposób następujący: „Pączki i faworki są nieodłącznym elementem polskiej kuchni. Zwyczaj ich pieczenia dotarł do nas z Wiednia”.
Adam Wolański
określenia górnego pułapu
28.02.2006
Zastanawia mnie poprawność określeń maksymalnej wartości, takich jak oprocentowanie nawet o 1/3 niższe, z zestawem można połączyć do 8 telefonów. Rozumiem, że wskazana wartość nie jest jedyna, ponieważ oprocentowanie może być wyższe, a telefonów można połączyć mniej. Wydaje mi się jednak, że nawet łączy się raczej z wyrażeniami o znaczeniu negatywnym, np. „Nie mam nawet złotówki”, a do wygląda mi na kalkę z ang. up to.
Bardzo interesuje mnie Państwa opinia na ten temat. Pozdrawiam.
Nawet nie musi się łączyć z wyrażeniami o znaczeniu negatywnym, por. „My nasze pączki zwijamy ręcznie (...) Prawdziwy fachowiec potrafi w godzinę zwinąć nawet tysiąc pączków” (rozmowa z warszawskim cukiernikiem, Gazeta Wyborcza).
Do też nie jest kalką z angielskiego, por. „Szczeliny te, nieraz na sto kilkadziesiąt kilometrów długie, a na parę szerokie, dochodzą głębokością do tysiąca metrów i więcej” (Jerzy Żuławski, Na srebrnym globie – powieść z roku 1903).
Mirosław Bańko, PWN

Ciekawostki

PĄCZEK
Polski to wyraz, i gdy oznacza zalążek kwiatu, i gdy nazywa smaczne ciastko (choć właściwie rzadko myślimy o nadziewanym i lukrowanym pączku jako o ciastku).

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... puste. P. ułożone skrętolegle, nieregularnie; dwojakiego rodzaju - drewniejące, zakończone kulistymi pączkami długopędy i krótkie, nie drewniejące pędy boczne (5­10 cm...
  • ... przed Tłustym Czwartkiem cały zakład staje na głowie. Produkujemy tylko pączki - mówi Olga Szymańska, właścicielka wałbrzyskiej cukierni "Oleńka". Na ten jeden...
  • ... za rozpętania krwawej i brutalnej wojny w Czeczenii.
    gj, reuters


    Pączki jak u mamy

    Nie zjeść pączka to grzech, szczególnie dziś...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego