pani

Wielki słownik ortograficzny

Pani (czasopismo) B. Panią
pani B. panią, W. pani; pań (skrót: p.)
jaśnie pani (dawny tytuł a. zwrot grzecznościowy) jaśnie pani, jaśnie panią; jaśnie pań

Słownik języka polskiego

pani
1. «kobieta»
2. «oficjalna forma grzecznościowa używana przy zwracaniu się do kobiety lub w rozmowie o niej»
3. «kobieta mająca władzę nad kimś albo nad czymś»
4. «bogaczka, dawniej też: właścicielka majątku ziemskiego lub żona właściciela»
5. «kobieta stojąca na czele domu, rodziny, gospodarstwa»
6. daw. «pracodawczyni w stosunku do służby»
7. Pani «Matka Boska»
8. pot. «nauczycielka lub wychowawczyni w przedszkolu»
9. «właścicielka zwierzęcia domowego, zwłaszcza psa»
najjaśniejszy pan, król, książę «nakazany etykietą sposób tytułowania władcy»
• najjaśniejsza pani, królowa, księżna
Wielmożny Pan, Wielmożna Pani, Wielmożni Państwo «wyrażenia grzecznościowe dodawane przed nazwiskiem adresata listu lub przesyłki»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

pani motorniczy
3.04.2009
Szanowni Państwo,
ostatnio spotkałem się z określeniem pani motorniczy. Czy jest ono uznawane za dopuszczalne, czy jest niepolecane? Razi mnie jego użycie, naturalniejsze wydaje mi użycie formy pani motornicza. Gdy się używa pierwszej, wymienionej przeze mnie formy, niemożliwe jest odmienienie jej inaczej niż z żeńskim przymiotnikiem („Spotkałem panią motorniczy” brzmi sztucznie). Trudno mi znaleźć inne przykłady, oprócz stajenny. Co o tym myśleć?
Łączę wyrazy szacunku,
Piotr Kowalski
Problem, który Pan poruszył, dotyczy – jak rozumiem – sposobu zwracania się do pełniących funkcje zawodowe kobiet. W związku z tym, że kobiety stały się aktywne zawodowo nie tak dawno (zjawisko to na masową skalę wystąpiło dopiero po drugiej wojnie światowej), nazwy stopni, tytułów, stanowisk (rzadko zawodów) występują w języku przeważnie w postaci rzeczowników rodzaju męskiego. Na przykład: pani doktor, pani profesor, pani dyrektor (chociaż mamy też pani kierowniczko). W odmianie – gdy omawiana nazwa odnosi się do kobiety – rzeczownik pozostaje nieodmienny: „Chcę się umówić z panią doktor”, „Przyjdę do pani doktor w piątek”, „Proszę panią doktor o opinię” itp. Na podobnej zasadzie utworzono poprawną formę pani motorniczy, w której odmianie podlega tylko człon pani. Podobną postać ma forma pani leśniczy i pani starszy [!] posterunkowy (w policji).
Wątpliwości wzbudził w Panu prawdopodobnie człon motorniczy, który ma odmianę typy przymiotnikowego, więc może przyjmować formy rodzajowe (w odróżnieniu od rzeczowników typu doktor, inżynier, które mają przypisany rodzaj męski, innymi słowy – nie odmieniają się przez rodzaje).
Małgorzata Marcjanik, prof., UW
Pani Lidio...
6.03.2002
Chciałabym prosić o wyjaśnienie formy:
Pani .......
Panie......
i tu następuje imię (Pani Zosiu, Panie Darku itd.). Forma ta używana jest zarówno w mowie, jak i w piśmie. Moje wątpliwości biorą się z tego, że Pan/Pani to forma oficjalna, a użycie imienia to przecież forma nieoficjalna. Czy nie występuje tu niezgodność form?

Z góry dziękuję
Lidka
Połączenie oficjalnego rzeczownika (lub zaimka) pani/pan i poufałej formy imienia jest możliwe, ponieważ kategorie "oficjalny" i "nieoficjalny" są stopniowalne, a nie tworzą opozycji wykluczających się przeciwieństw. Formy Zosiu, Pani Zosiu i Pani Zofio, Darku, Panie Darku i Panie Dariuszu są uporządkowane według wzrastającego stopnia oficjalności. Przed rokiem Bill Clinton zatytułował list gratulacyjny do Andrzeja Wajdy po przyznaniu mu Oskara Dear Andrew. Wbrew tłumaczeniom prasowym polskim odpowiednikiem tej formy nie jest Drogi Andrzeju, lecz właśnie Drogi Panie Andrzeju - coś pośredniego między stosunkami w pełni formalnymi i byciem na ty.
Innym przykładem pomieszania oficjalności z poufałością jest pan z czasownikiem w drugiej osobie - forma kiedyś powszechna, a dziś wyraźnie potoczna i prawie nie występująca w języku inteligencji.
Najciekawsze jest to, że polszczyzna ma duży kłopot z formą występującą na końcu skali grzeczności, ponieważ połączenie pani/pan z nazwiskiem jest odbierane jako niegrzeczne lub władcze. Zazwyczaj mówimy wtedy po prostu Proszę pani/ pana lub dodajemy jakiś tytuł: Pani profesor, Pane dyrektorze itp. Pewnie dlatego polszczyzna tworzy tytuły grzecznościowe nawet z nazw tych zawodów, które w innych językach nie dostąpiły tej godności. Np. zwrot Panie trenerze w wywiadzie telewizyjnym mocno zdziwi Niemca lub Anglika, którzy w swoich językach połączą w tej sytuacji słowo Mister czy Herr z nazwiskiem.
Marek Łaziński, Uniwersytet Warszawski
pani Hyży czy pani Hyża?
25.05.2013
Czy żona Grzegorza Hyżego (Grzegorza Hyży?) to Maja Hyża czy Maja Hyży? Występują w jednym z programów telewizyjnych i ich nazwisko nie jest odmieniane.
Nazwisko to prawdopodobnie pochodzi od przymiotnika chyży, a w jego obecnej postaci utrwalił się błąd popełniony kiedyś w dokumentach. Dla nazwisk tego typu, gdy odnoszone są do kobiet, przewiduje się odmianę dwojaką, np. pani Cichy (tak woli większość kobiet) lub pani Cicha. W odmianie: pani Hyży, panią Hyży nie ma więc nic złego.
Możliwość pozostawienia nazwiska kobiety w formie męskiej nie dotyczy nazwisk typu Kowalski, Rudzki, Łęcki, Borowy, Dymny, które w odniesieniu do kobiet przyjmują obligatoryjnie końcówkę żeńską. Według słownika poprawnej polszczyzny PWN także słowiańskie nazwiska użyte w liczbie mnogiej powinny mieć właściwe dla tej liczby końcówki, np. Jan Żelazny i Maria Żelazny (Żelazna) to państwo Żelaźni. Powiedzieć Jan i Maria Żelazny to według słownika błąd. Grzegorz Hyży i Maja Hyży (Hyża) mają jednak to szczęście, że nawet jeśli w liczbie mnogiej swojego nazwiska nie odmienią, to w mianowniku błędu nie będzie widać (analogicznie np. hoży młodzieniec i hoży młodzieńcy). W pozostałych przypadkach różnica staje się widoczna, por. państwa Hyży (forma przez słownik niezalecana) i państwa Hyżych.
Pan Hyży w odróżnieniu od pani Hyży musi swoje nazwisko odmieniać: Grzegorza Hyżego, Grzegorzowi Hyżemu itd.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... oddał ten złoty czterdzieści groszy, czy co.
    - Pan Hipolit! - powiedziały
    pani Romeyowa i Gabi jednocześnie.
    - Może i panience pantofle oczyścić? Całkiem...
  • ... to bardzo malutka.
    Aha.
    Wie pani, tak...
    Bardzo ładną dziewczynką
    pani była. W ogóle jest pani bardzo ładną kobietą.
    E, kochanie...
  • ... przy stole. Pachniało kawą z trzech porcelanowych filiżanek przyniesionych przez panią Helenkę. Pośrodku stołu zauważyłem rzeźbioną karafkę z grubego szkła, z...

Encyklopedia

Pani Mario, ur. 29 III 1911, m. Meksyk, zm. 23 II 1993, tamże,
architekt meksyk.;

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego