paradygmat

Wielki słownik ortograficzny

paradygmat -atu, -acie; -atów

Słownik języka polskiego

paradygmat
1. «przyjęty sposób widzenia rzeczywistości w danej dziedzinie, doktrynie itp.»
2. «zespół form fleksyjnych danego wyrazu lub końcówek właściwych danej grupie wyrazów»

• paradygmatyczny

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

paradygmat
7.02.2013
Czy można użyć słowa paradygmat w odniesieniu do działalności firmy, np. „Paradygmatem jest fakt, że produkujemy klocki, a piłki są dopełnieniem produkcji”?
Paradygmat w użyciu przenośnym jest dosyć bliski paradygmatowi w lingwistyce – w obu wypadkach chodzi o pewien wzorzec i sposób działania (odmiany wyrazu albo postrzegania rzeczywistości i działań podejmowanych w niej). Zdanie, które Pani przytoczyła, brzmi pretensjonalnie, a w zestawieniu z banalnym bądź co bądź przedmiotem Państwa działań – wręcz komicznie. Jeśli nie mylę się co do zamierzonej treści, to można ją oddać słowami: „Naszym podstawowym wyrobem są klocki, a piłki są dopełnieniem produkcji”.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Codex Argenteus i Mladá Boleslav
30.11.2013
Uprzejmie proszę o podpowiedź, jak odmieniać tytuł Codex Argenteus oraz nazwę czeskiego miasta Mlada Boleslav.
Z poważaniem, TL
Nazwa Codex Argenteus jest w oryginale rodzaju męskiego, po polsku tłumaczona bywa jako Srebrna Biblia, przy czym często po przytoczeniu nazwy łacińskiej autor posługuje się dalej skróconą nazwą polską (kodeks), pisaną albo małą literą, albo wielką (na znak, że używana jest w referencji jednostkowej).
Nazwy Mladá Boleslav (w tekstach niespecjalistycznych można pominąć znak diakrytyczny nad literą a) jest zaś po czesku rodzaju żeńskiego, choć pierwotnie miała rodzaj męski (utworzona została od imienia domniemanego założyciela grodu). Najlepiej jej nie odmieniać, używając jej w apozycji, tzn. po odmienionym słowie miasto, np. miasta Mladá Boleslav, miastu Mladá Boleslav itd. Można też odmieniać ją jak nazwę żeńską: DCMs. Mladej Boleslavi (jak Małej Panwi), B. Mladą Boleslav (jak Małą Panew), N. Mladą Boleslavią (jak z Małą Panwią), nie Boleslavą, gdyż dawny przyrostek dzierżawczy -jь, który, nawiasem mówiąc, spowodował przeniesienie tej nazwy z paradygmatu męskiego do żeńskiego, w przeszłości zamykał też nazwę miasta Wrocław, a tę odmieniamy dziś: Wrocławia, Wrocławiowi itd., a nie Wrocława, Wrocławowi. Spotyka się też odmianą połowiczną, obejmującą tylko pierwszy człon: Mladej Boleslav, Mladą Boleslav, co wydaje się niekonsekwentne, ale dla Polaków jest łatwiejsze niż odmienianie według paradygmatu żeńskiego niewątpliwie męskiego przecież imienia Bolesław. W sumie, jak widać, odmiana nazwy Mladá Boleslav nie jest łatwa, wiec sądzę, że jeśli nie ma potrzeby używać jej często, to lepiej poprzestać na formie nie odmienionej, przytaczanej w apozycji.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
dziesięcioro przykazań
23.04.2002
Szanowni Państwo,
Bardzo proszę o odpowiedź na następujące pytanie:
Czy użycie liczebnika zbiorowego w wyrazie Dziesięcioro Przykazań wymagane jest przez charakter kolektywny tego pojęcia jako zbioru niepodzielnego? Jeśli tak, czy pojedyncze Przykazania, albo zespoły tych samych, traktowane są jako wyrazy "niezbiorowe"? Mówi się więc Dwa Przykazania (a nie dwoje Przykazań), Pierwsze pięć Przykazań/Pierwszych pięć Przykazań (a nie Pięcioro pierwszych Przykazań)?

Uprzejmie dziękując z góry, łączę wyrazy szacunku
Alessandro Pettini
Szanowny Panie,
Z radością odpowiadam na Pańskie pytanie. Otóż frazeologizm dziesięcioro przykazań, polski odpowiednik grecko-łacińskiego zapożyczenia dekalog (grec. dekalogos ‘dziesięć słów’), jest archaizmem, dziedzictwem epoki staropolskiej. Składa się z połączenia wyrazu dziesięcioro i rzeczownika rodzaju nijakiego przykazanie w formie dopełniacza l.mn.
Genetycznie dziesięcioro (jak czworo, pięcioro...) to przymiotnik, który dopiero w historycznym rozwoju polszczyzny uzyskał status liczebnika. Podobnie jak przymiotniki miał trzy rodzaje: dziesięciór – rodzaj męski, dziesięciora – żeński oraz dziesięcioro – nijaki, dwa modele odmiany, tzw. prostą, rzeczownikową np. M. dziesięciór (r.m.), dziesięcior-o (r.n.), D. dzisięcior-a (r.m. i r.n.), C. dziesięcior-u (r.m. i r.n.)... i tzw. złożoną, zaimkową, np. D. dziesięcior-ego, C. dziesięcior-emu... Ze skrzyżowania (kontaminacji) tych dwóch modeli powstał w okresie średniopolskim trzeci paradygmat odmiany: D. dziesięcior-g-a, C. dziecięcior-g-u..., to znaczy rozszerzony o spółgłoskę -g- nowy temat dopełniacza został uogólniony na wszystkie formy przypadkowe.
Kolejny etap ewolucji liczebników zbiorowych to stopniowe wychodzenie z użycia form rodzaju męskiego i żeńskiego. Ten proces zakończył się zachowaniem form rodzaju nijakiego, czyli – w rzeczywistości – neutralizacją kategorii rodzaju, a także neutralizacją kategorii liczby (pozostały tylko końcówki paradygmatu dawnej liczby pojedynczej).
Przekształceniom morfologicznym towarzyszyły ograniczenia syntaktyczne. Te liczebniki chociaż genetycznie i formalnie mają postać rodzaju nijakiego, to jednak nie mogą odnosić się do wszystkich neutrów (jak to było dawniej), lecz tylko do wybranych grup semantyczno-morfologicznych, a zwłaszcza do: Zakres użycia liczebników zbiorowych jest coraz mniejszy, współcześnie częściej słyszy się dziesięć przykazań niż dziesięcioro przykazań, dziesięć par spodni niż dziesięcioro spodni, pięciu uczniów i pięć uczennic niż dziesięcioro uczniów.
A zatem: dziesięcioro przykazań to relikt regularnego staropolskiego połączenia liczebnika zbiorowego rodzaju nijakiego dziesięcioro oraz rzeczownika rodzaju nijakiego przykazanie w formie D. l.m.; to wyrażenie nie pozostaje w żadnym związku z (teologicznym) sensem wyrazu przykazania.
Wielu zajwisk współczesnej polszczyzny nie można zrozumieć ani objaśnić bez odwołania się do jej historii.
Dziękuję za pytanie i bardzo atrakcyjną semantycznie (choć nieumotywowaną historycznie) próbę interpretacji dziesięciorga przykazań we współczesnej polszczyźnie.

Proszę przyjąć wyrazy szacunku i życzenia pomyślności.
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... znaczy? Udając, że gromadzi "symptomaty syntetyczne" (F 94), buduje Gombrowicz paradygmat tradycji... ale taki, jaki funkcjonuje w społecznej wyobraźni, zatrzaśnięty już...
  • ... musi tłumaczyć wszystkiego, akceptuje istnienie większej czy mniejszej ilości "anomalii".
    Paradygmat należy odrzucić dopiero wtedy, gdy pojawi się inny, tłumaczący i...
  • ... laserach
    15. 25 IX, prof. Aleksy Bartnik: Chaos deterministyczny - nowy
    paradygmat

    NAUKA I WIARA
    Auditorium Maximum Uniwersytetu Warszawskiego, sala A, g...

Encyklopedia

paradygmat
[gr. parádeigma ‘przykład’, ‘wzór’],
językozn. zestaw form deklinacyjnych lub koniugacyjnych właściwy danemu typowi wyrazów ułożonych wg określonego systemu (np. wg ustalonej kolejności przypadków);
paradygmat
[gr. parádeigma ‘wzór’],
ogólnie uznane osiągnięcie nauk. (teoria nauk.),
paradygmat
[gr. parádeigma ‘wzór’],
przykład, wzorzec, model.

Podobne wyszukiwania

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!