piro-

Słownik języka polskiego

piro-, pyr(o)- «pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na ich związek znaczeniowy z ogniem lub wysoką temperaturą»

Porady językowe

antypiretyk czy antypyretyk?
13.10.2008
Witam. Jak powinna brzmieć poprawna nazwa leku przeciwgorączkowego – antypiretyk czy antypyretyk? Z góry dziękuję za odpowiedź.
Występująca w wielu wyrazach złożonych cząstka piro‑ || pyro‑ wywodzi się z greckiego słowa pyr ‘ogień’, a oznacza coś, co ma związek z ogniem, wysoką temperaturą lub gorączką. Mamy w języku polskim sporo wyrazów z tym elementem, np. piroelektryczność ‘zjawisko pojawiania się ładunków elektrycznych na ściankach niektórych kryształów pod wpływem zmian temperatury’, piromania ‘chorobliwa żądza podpalania’ (definicje za Uniwersalnym słownikiem języka polskiego).
Zwykle piszemy piro‑, Wielki słownik ortograficzny PWN podaje kilkadziesiąt wyrazów z tą cząstką. Jest wprawdzie kilka wyjątków, ale w częstszym użyciu jest tylko wyraz pyralgina ‘lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy’. Inne wyrazy albo są bardzo rzadkie, np. pyrheliograf, albo pochodzą od angielskich nazw handlowych, np. pyroceram.
Wniosek: powinno być antypiretyk.
Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski
babuszkofobia
15.02.2015
Większość wyrazów kończących się na -fobia ma początek w postaci obcego przedrostka (tanato-, neo-, piro- itp.), więc trudno znaleźć analogię dla wyrazu wziętego z PWN-owskiego Słownika wydarzeń, pojęć i legend XX wieku Władysława Kopalińskiego – babuszkafobia". I stąd pytanie: czy przy tworzeniu takich wyrazów powinniśmy pierwszy człon łączyć jak w tym wyrazie, czy przez spójkę -o- (tworząc rzeczownik babuszkofobia)?
Powinna być babuszkofobia, ale muszę się przyznać, że w żadnej z form ten wyraz nie jest mi znany i że nie znalazłem żadnych dowodów na jego użycie. Kopaliński zresztą pisze o nim następująco: „powinien oznaczać lęk przed babcią, a oznacza – przewrotnie – niechęć babci do zajmowanie się wnukami”. Powinien oznaczać coś, ale nie oznacza, wiec poza słownikiem może go w ogóle nie ma? Nie byłby to jedyny taki przypadek: w słownikach zdarzają się słowa wymyślone przez leksykografów, które nie zdołały się upowszechnić, lub zasłyszane przez nich raz czy dwa i utrwalone na wieki.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Obselitofobia
9.02.2016
Słowa kończące się na -fobia zwykle mają początek z greki albo łaciny i wszystkie (arachno-, neo-, helio-, piro- itd.) dają się łatwo zidentyfikować, wyjaśnić i odnaleźć w szeregu innych wyrazów obcych.
A co oznacza i skąd się wzięła cząstka obselito-, obecna w słowie obselitofobia rejestrowanym przez Obserwatorium Językowe UW ?
Obselitofobia to – jak czytamy na stronach Obserwatorium Językowego UW – chorobliwe przeświadczenie, że z powodu posiadania gorszego telefonu komórkowego jest się gorszym niż inni. Okazuje się, że i takie fobie istnieją…
Cząstka obselit- niewątpliwie wywodzi się z angielskiego przymiotnika obsolete (wym. /ˈɒbsəliːt/) mającego znaczenie ‘przestarzały; taki, który wyszedł z użycia; starej generacji’ (podobne znaczenie ma francuski obsolète). Pierwotnym źródłem jest tu łaciński czasownik obsolescere znaczący ‘wychodzić z użycia’, a dokładniej – jego imiesłów przeszły obsoletus.
Nie udało mi się ustalić, czy w języku angielskim istnieje odpowiednik polskiej obselitofobii, podobny do niej formalnie. Jeśli istnieje, to mamy na gruncie polszczyzny do czynienia z zapożyczeniem. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że w polszczyźnie nie istnieje inny niż obselitofobia wyraz zawierający cząstkę obselit-.
Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski

Encyklopedia

piro-
[gr. pyr ‘ogień’],
pierwszy człon wyrazów złożonych, wskazujący na ich związek znaczeniowy z ogniem, wysoką temperaturą;
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego