rys

Wielki słownik ortograficzny

rys -su, -sie; -sów
rys. (= rysunek)
Rysy (szczyt) -sów
rysa -sie, -sę; rys

Słownik języka polskiego

rys
1.  «cecha charakterystyczna»
2. «jedna z wielu linii twarzy, zarys, kontur jednego z jej elementów»
3. «krótki, pobieżny opis, streszczenie czegoś»
rysa
1. «wyżłobiony ślad zrobiony czymś ostrym»
2. «pęknięcie, szczelina w skale, murze itp.»
3. «głęboka zmarszczka»
4. «niewielka, ale znacząca wada zmieniająca ogólną ocenę czyjejś postawy lub charakter procesu, zjawiska»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

rys

Porady językowe

Tychy i Rysy
5.02.2003
W związku z ostatnią tragedią w Tatrach pojawiają się takie oto sposoby odmiany: „Lawina zeszła z Rysów”, „Grupa przyjechała z Tychów”. Czy nie powinno być raczej: z Rys, z Tych?
Formy Tych i Tychów funkcjonują obocznie – zob. Słownik nazw własnych naszego eksperta, dr. Jana Grzeni, oraz wcześniejsze listy w sprawie nazwy Tychy w naszej Poradni. Natomiast Rysy mają tylko jeden dopełniacz – Rysów.
Mirosław Bańko
Chytry
8.10.2016
Szanowni Państwo,
ciekawi mnie, skąd homonimiczność słowa chytry. W jaki sposób etymologicznie rodziły się oba znaczenia? Które było pierwsze? Można by pomyśleć, że osoba chytra, czyli ‘skąpa’, wykazywała się przebiegłością i pomysłowością, aby chronić przed innymi przedmiot swojego skąpstwa, a więc okazywała się chytra. Czy to dobry trop?

Z wyrazami szacunku
Szanowny Panie,
etymologia przymiotnika chytry sięga czasów prasłowiańskich. Wiesław Boryś opisuje go jako „archaiczny przymiotnik od psł. *chytati, *chytiti”, oznaczającego tyle co ‘chwytać, łapać’. Pierwotnie więc przymiotnik ten miał znaczenie ‘szybko chwytający, zręczny, szybki’, znajdziemy je między innymi w języku scs, będącym najstarszym zapisanym językiem słowiańskim (chytrъ – ‘zręczny, zgrabny, biegły’). Znaczenie to rozwinęło się prawdopodobnie jeszcze w języku prasłowiańskim, skoro zarówno w czeskim, jak i rosyjskim przymiotnik ten odnosi się do zdolności i możliwości bardziej mentalnych i psychicznych niż fizycznych – ‘mądry, rozumny, bystry’, ale też ‘podstępny, przebiegły, cwany’. W staropolszczyźnie chytry to właśnie tyle co ‘przebiegły, podstępny, pomysłowy’. Zyskuje więc rys pejoratywny.
Warto jednak pamiętać, że w gwarach przymiotnik chytry odnosi się również do człowieka pracowitego, chętnego do pracy, czyli potencjalnie również szybko się bogacącego. Podane przez Pana znaczenie wykształciło się rzeczywiście na drodze specjalizacji znaczeniowej – ktoś chytry to na tyle szybki → biegły → bystry → przebiegły, żeby zadbać o swoje interesy i dobra materialne.
Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
myśliwa
6.03.2007
Proszę o poradę w kwestii terminu tłumaczonego z języka angielskiego. Jak powiedzieć na kobietę, która jest myśliwym: Zosia, kobieta-myśliwy czy Zosia, łowczyni? Tłumacz przetłumaczył z angielskiego (the hunter) – myśliwa ;-)
Pozdrawiam i z góry dziękuję za odpowiedź.
Anna Choma
Oto fragment Grażyny Mickiewicza:
Często, myśliwa, na żmudzkim rumaku,
W szorstkim, ze skóry niedźwiedziej kirysie,
Spiąwszy na czole białe szpony rysie,
Pośród strzelczego hasała orszaku.
Ja bym dopuścił słowo myśliwa i dziś, ale skoro Pani wyczucie jest inne, to spośród innych propozycji polecam łowczynię, nie kobietę-myśliwego. Połączenia typu kobieta skoczek, kobieta szpieg (pisane bez łącznika) pasują raczej do kontekstów ogólnych, a nie do wskazania konkretnej osoby.
Może też być po prostu: Zosia, myśliwy.
Marek Łaziński, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... wszystkich chrześcijan, a kapłaństwem hierarchicznym, że to jest właśnie ten rys Kościoła, który Jan Paweł II wyniósł z Kościoła polskiego.
    To...
  • ... pasa gąsienicy b i rozstaw kół napinającego oraz napędowego A (rys. 12.3 i 12.4).
    Układ napędowy każdej gąsienicy (rys...
  • ... Na kamiennych ścianach wiszą dwa zwierciadła,
    Każde z nich ma
    rysę na zazdrosnem dnie,
    W nocy na zwierciadła mgła twych włosów...

Encyklopedia

szczyt graniczny w głównym grzbiecie Tatr Wysokich, nad dolinami: Rybiego Potoku, Białej Wody i Mięguszowiecką (Słowacja);
miner. barwa minerału w stanie sproszkowanym;
Niżnie Rysy, słowac. Malé Rysy,
szczyt w Tatrach Wysokich, na północ od Rysów, na granicy ze Słowacją;
szczyt w Tatrach Wysokich, → Niżnie Rysy.
Czarny Staw pod Rysami, Czarny Staw nad Morskim Okiem,
jezioro w Tatrach Wysokich, w Dolinie Rybiego Potoku, na wys. 1581 m (191 m wyżej od Morskiego Oka);

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego