spod

Wielki słownik ortograficzny

spod (czegoś): spod łóżka ,
spod ziemi (wydobyć, wytrzasnąć), ale: skarby z podziemi zamku, wracać z podziemi ratusza

Słownik języka polskiego

spod
1. «przyimek komunikujący o ruchu z miejsca położonego niżej lub głębiej niż obiekt nazywany przez rzeczownik, np. Wyciągnęła rękawiczki spod sterty ubrań.»
2. «przyimek komunikujący, że ktoś lub coś przybywa lub pochodzi z miejsca położonego w pobliżu miejscowości bądź obiektu, o których mowa, np. Ich rodzina pochodziła spod Lwowa.»
3. «przyimek komunikujący, że ktoś spogląda pod czymś, co ma nad oczami, np. Żołnierze spoglądali na nas spod ciężkich hełmów.»
4. «przyimek oznaczający wspólne podleganie jakiejś władzy lub wydobycie się z zakresu jakichś oddziaływań, np. Przestępca uwolnił się spod dozoru policji.»
5. «przyimek przyłączający określenie przysługującego danej osobie znaku zodiaku, np. Syn jest spod Raka, a córka spod Lwa.»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

z pod i spod
26.09.2001
Szanowni Państwo,
Która z niżej wymienionych form jest poprawna: spod czy z pod? Np. „Samochód ruszył spod (z pod?) budynku ministerstwa”.
Z góry dziękuję za odpowiedź.
Etymologicznie poprawne jest z pod i taka pisownia obowiązywała do roku 1936. Zgodnie z nowszą (choć, jak widać, nie tak znów bardzo nową) ortografią piszemy spod - podobnie jak sprzed (dawniej z przed), spoza, sponad, spomiędzy.
Mirosław Bańko
banda i bandyta
6.03.2012
Skąd się wzięły słowa banda i bandyta? Czy wszystkie znaczenia słowa banda mają ten sam rodowód?
Z poważaniem,
Łukasz
Słowa banda i bandyta są zapożyczeniami z języka włoskiego, przy czym banda ma XVIII-wieczną dokumentację tekstową, bandyta dopiero XIX-wieczną (lecz w pierwotnej postaci bandyt jest już zapisany w XVI w.).
Z analizy zapisów słownikowych wynika, że początkowo wyraz banda był neutralny pod względem ekspresywnym i oznaczał 'zespół ludzi, gromadę osób połączonych wspólnym celem', por. „Zadanie to jest Epikura, czyli Metrodora, albo też innego tejże bandy”, „Bandę gachów przy sobie włóczyła” (oba cytaty pochodzą ze słownika S. B. Lindego). Następnie wyraz uzyskiwał nacechowanie emocjonalne, negatywne, pejoratywne 'zgraja, szajka', a później również pozytywne 'paczka, grupa ludzi zżytych z sobą'. Uzyskiwał też znaczenia specjalistyczne: 'orkiestra biorąca udział w widowisku teatralnym' oraz 'orkiestra wojskowa'. Wszystkie te znaczenia są związane z włos. banda 'oddział wojska z własnym sztandarem'.
Wyraz banda ma też wiele znaczeń nieosobowych, m.in.: 'ogrodzenie torów wyścigowych, saneczkowych, lodowisk', 'brzeg statku', 'listwa stołu bilardowego', a w gwarach są również poświadczone znaczenia 'belka sufitowa', 'wstęga, wstążka, kokarda'. Są to w polszczyźnie neosemantyzmy ukształtowane pod wpływem niem. Bande i fr. bande.
Wyraz bandyta 'zbój', wcześniej występujący w formie bandyt, to zapożyczenie z włos. bandito (od bando 'głoszenie, wyjęcie spod prawa’) 'wyjęty spod prawa; banita', zapewne za pośrednictwem niem. Bandit.
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
Dlaczego sierp i młot, ale Hammer und Siechel?
23.05.2016
Przy podawaniu nazwy charakterystycznego komunistycznego symbolu w językach germańskich najpierw wymienia się młot, zaś sierp jako drugi w kolejności (podobnie jest w języku greckim, tzn. młot i sierp). W językach romańskich, słowiańskich i należących do innych rodzin (m.in. litewskim, fińskim, węgierskim, albańskim, tureckim) pierwsze miejsce zajmuje sierp, drugie młot. Czy mogłabym poprosić o wyjaśnienie przyczyn tego zjawiska? Skąd u narodów germańskich ta odwrócona kolejność?
Z tego, co udało mi się ustalić (skonsultowałem to z przyjacielem mieszkającym od lat w Bonn), Niemcy rzeczywiście częściej posługują się wyrażeniem Hammer und Sichel (młot i sierp), ale to nie oznacza, że nie mówią też i nie piszą niekiedy Sichel und Hammer (sierp i młot).
Jak wiadomo, sierp i młot jest znakiem, który miał symbolizować ideę rządów chłopów (sierp) i robotników (młot). W języku niemieckim używa się określenia Arbeiter und Bauernstadt (państwo robotniczo-chłopskie) i dlatego upowszechniła się kolejność Hammer und Sichel (młot i sierp), będąc odbiciem kolejności używanych przez poszczególne grupy społeczne narzędzi potrzebnych do pracy.
Z Arbeiter – robotnikami – kojarzy się Hammer (młot), z Bauern – chłopami – Sichel (sierp) i z tym właśnie należy łączyć posługiwanie się przez Niemców odwróconym szykiem znanego nam wyrażenia sierp i młot (ros. cерп и молот), czyli młot i sierp (Hammer und Sichel).
Warto jednak jeszcze wspomnieć o tym, że symbole sierpa i młota znano i wykorzystywano na obszarach niemieckojęzycznych niekoniecznie w odniesieniu do symboliki związanej z ideami komunizmu. W czasach pierwszej republiki w Austrii sierp był symbolem chłopów, a młot – symbolem robotników.
Jak wiemy, po rozpadzie monarchii Austro-Węgier w 1918 roku zadecydowano, że orzeł (jednogłowy) w godle Austrii będzie trzymał w prawej ręce sierp (symbol chłopów), a w lewej młot (symbol robotników), na jego głowie zaś znajdzie się korona w kształcie muru (Mauerkrone), symbol mieszczaństwa.
Wprawdzie w latach 1934–38 powrócono (na krótko) do dwugłowego orła pozbawionego sierpa, młota i korony, ale w 1945 roku władze republiki Austrii przywróciły godło z 1919 roku (po II wojnie światowej dodano jeszcze rozerwane łańcuchy będące symbolem wyzwolenia spod dyktatury nazistów).
Do dzisiaj zatem w godle demokratycznego państwa (członka Unii Europejskiej) widnieją symbole łączone powszechnie z dyktaturą proletariatu (ludowładztwa).
Maciej Malinowski, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... słup", jak zobaczyli warunki, w jakich sprzedają i pracują handlowcy spod wiaduktu. Próbowałam im wytłumaczyć, że to prowizorka, że to dzień...
  • ... Jeszcze będą przepytywać, coś pan robił za okupacji, gdzie byłeś? Spod jakiego kamienia wylazłeś, przyjdą, powiedzą: pokaż, bratku, rączki, skąd miałeś...
  • ... pod numerem 756.
    W najbliższych dniach lokal zamienny otrzymają mieszkańcy
    spod numeru 726. Nierozwiązana pozostaje sprawa państwa K., którym dotychczas nie...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


Walentynkowy e-book do pobrania

Chcesz wiedzieć, jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych? Ten e-book jest dla Ciebie.

Czułe słówka, czyli… Jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych?

Wyślij

POBIERZ DARMOWY WALENTYNKOWY E-BOOK!