tajemny

Wielki słownik ortograficzny

Słownik języka polskiego

tajemny
1. «utrzymywany w tajemnicy»
2. «mający związek ze zjawiskami nadprzyrodzonymi lub magią»

• tajemnie

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

chawira
30.11.2012
W słownikach nie ma słowa (c)hawira. Czy mogliby Państwo zalecić któryś z zapisów?
Do polskiej gwary złodziejskiej wyraz chawira został zapożyczony z jidysz, podobnie jak wiele innych. Wyraz ten używany jest w środowisku przestępczym w kilku znaczeniach. Podstawowe z nich to ‘mieszkanie’, przy czym może to być zarówno pomieszczenie, w którym mieszkają złodzieje, jak i kryjówka złodziejska lub okradane mieszkanie; dodatkowo chawira oznacza dokonywaną w takim mieszkaniu kradzież.
Od tego wyrazu powstało kilka derywatów, takich jak chawirarz lub chawirnik, czyli ‘złodziej okradający mieszkania’. Istnieje nawet czasownik schawirować, tj. ‘ukryć (oczywiście na chawirze) skradziony towar’. Innym znaczeniem wyrazu chawira jest ‘prostytutka’ a dosłownie ‘przyjaciółka’ (złodzieja?)’. Więcej na temat znaczenia tego i innych zapożyczeń z jidysz w tzw. „gwarze złodziejskiej” przeczytać można w artykule Agnieszki Małochy Żydowskie zapożyczenia leksykalne w socjolekcie przestępczym, opublikowanym w 10 tomie serii Język a Kultura, 1994, s. 135-170. Ponadto może Pani zajrzeć do Słownika tajemnych gwar przestępczych Klemensa Stępniaka, który zarejestrował chawirę z całą rodziną wyrazów pochodnych (tym samym nie jest prawdą, że w słownikach tego wyrazu nie ma).
Taki rozrzut znaczeń w słowie chawira pozwala postawić hipotezę, że możemy tu mieć do czynienia ze zlaniem się (kontaminacją) dwóch podobnych pod względem brzmienia wyrazów języka jidysz, obu pochodzących zresztą z hebrajskiego. Podstawą słowotwórczą drugiego znaczenie oraz pobrzmiewającego w pozostałych profilach znaczeniowych elementu związanego z solidarnością i lojalnością grupową, jest słowo jid. chawejre ‘towarzyszka’ lub (pisane tak samo lecz wymawiane inaczej) jid. chewre ‘towarzystwo, kompania’ – oba wywodzące się z hebr. חברה. Elementy znaczenia związane z ukrywaniem pochodzą z pewnością od słowa jid. kvire (w jego dialektalnej, tzw. polskiej wymowie) – z hebr. קבורה o znaczeniu ‘pochowek’ lub ‘grób’.
W języku polskim spotyka się czasem pisownię z , tak samo zresztą niesłusznie jak w wyrazach (c)hucpa, (c)he(j)der, (c)hanuka i innych, które z jidysz utorowały sobie drogę do polszczyzny ogólnej. We wszystkich tych przypadkach, kiedy w języku źródłosłowu występuję głoska welarna (tylno-podniebienna) reprezentowana przez hebrajski znak (jid. ches) należy stosować w polszczyźnie ujednoliconą pisownię ch, gdyż taki zapis najwierniej oddaje wymowę głoski oryginalnej.
Ewa Geller, prof., Uniwersytet Warszawski
cwel
12.12.2005
Przepraszam za nieco niesmaczne pytanie. Wiele razy słyszałem, że słowo cwel pochodzi z języka niemieckiego. W żadnych słownikach nie udało mi się jednak dnaleźć słowa zwell lub też zwel, które rzekomo (jak stwierdzono w pewnym tygodniku) miało być obraźliwym określeniem homoseksualisty. Może wzięło się od słowa schwul, które rzeczywiście jest obraźliwym określeniem mężczyzny o odmiennej orientacji seksualnej, a może cwel ma zupełnie inną etymologię? Jeśli tak, to jaką?
Wyraz cwel należy do słownictwa środowisk dewiacyjnych (por. jego charakterystykę [w]: K. Stępniak, Słownik gwar środowisk dewiacyjnych, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1986, oraz [w:] K. Stępniak, Słownik tajemnych gwar przestępczych, współpraca Z. Podgórzec, Wydawnictwo Puls, Londyn, 1993 r.).
Ma wiele znaczeń, zawsze jednak jest używany z wyraźnym zabarwieniem pejoratywnym, obraźliwym, pogardliwym. Występuje w formach obocznych, m.in. cwel, cwelątko, cwelik, cwelisko, cweluś, cwelica, cwer, cweler, cwelyk, cwerniack. Także związany z tymi nazwami czasownik ma różne formy: cwelić, cwelować, ćwielić, świelić, swelić.
Znaczenia wyrazu i jego postaci pozwalają wiązać cwela z istniejącym w polszczyźnie (por. np. Słownik warszawski) wyrazem szwela, gwarowo także śwela, świela, cwela ‘podkład (pod szyny na kolei żelaznej)’, zapożyczeniem z języka niemieckiego Schwelle ‘podkład’. Cwel w hierarchii więziennej był usytuowany najniżej, należał do typu podludzi, był bity i deptany przez współwięźniów.
Słownictwo gwar przestępczych powstaje zwykle w wyniku przekształceń znaczeniowych i formalnych wyrazów istniejących w polszczyźnie ogólnej lub gwarach ludowych.
Możliwym objaśnieniem jest też przyjęcie, że cwel to zapożyczenie z niemieckiego Schwule, pot. ‘pedał, homoseksualista’ (por. np. J. Chodery, S. Kubicy, Podręczny słownik niemiecko-polski, WP 1978).
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
jorgnąć się?
12.06.2006
Co oznacza zdanie: „A jak ona jorgnie się”?
Słowa „jorgnąć się” nie znam. Udało mi się ustalić jedynie to, że SW [Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, 1900–1927 – Red.] podaje gwarową formę jargać się w znaczeniu ‘złościć się, gniewać się’ z etymologicznym komentarzem: „raczej dźwiękonaśladowczy niż z niemieckiego sich ärgern”. Tu także formacje współpochodne: jargolić się ‘ts’, jargot ‘szwargot, hałas, gwar’, jazgotać 1. ‘stukać, hałasować’; 2. ‘skrzeczeć’; 3. ‘dużo mówić’; 4. ‘międlić len’; jargotka 1. ‘grzechotka’; 2. ‘kołatka’ oraz jargan ‘kudłacz’ i jarganiaty ‘kudłaty, kędzierzawy’. Sądzę, że fonetyczna zamian ao w gwarach częsta, nie zawsze umotywowana historycznie.
Inaczej A. Brückner: «jargać się, jazgotać, jargolić, ludowe, o ‘sprzeczce, grzechotaniu, hałasowaniu’; szkolne, od argumentów, arguere, albo od ergo ‘więc’: „aby się wszyscy doktorowie argarali”, pieśń miłosna przed r. 1550».
— Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

Jorgnąć się – jak podają Słownik tajemnych gwar przestępczych K. Stępniaka (1993) i Słownik argotyzmów S. Kani (1995) znaczy głównie ‘domyślić się, zorientować się, rozeznać się w sytuacji’. Nowy słownik gwary uczniowskiej pod red. H. Zgółkowej (2004) notuje tylko formę niedokonaną jorgać ‘rozumieć, pojmować’. Czyli zdanie znaczy: „A jak ona się zorientuje (połapie, kapnie itp.)?’’.
Zdaje się, że słowo to staje się modne i przeszło już z języka subkultury przestępczej do współczesnej młodzieżowej polszczyzny mówionej i pisanej (Internet!).
Artur Czesak, IJP PAN, Kraków

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... przymiotów i wdzięków. Dobroczynność, rada, wsparcie i wstawianie się były tajemne jego cnoty, cnoty, którym i ja hołd wdzięczności na grobowcu...
  • ... innych buddyjskich podręcznikach do medytacji. Nie ma tam bowiem
    opisów
    tajemnych technik, otwierających bramy 'oświecenia', brak też opisów
    stanu umysłu w...
  • ... radości grania muzyki Wielkich Twórców. Powierzali mi swoją muzykę spisaną tajemnym szyfrem, pomiędzy nutami i znakami tkwiły ich prawdziwe intencje. Zawsze...

Synonimy

Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego