wiem kto to

Porady językowe

Kto chodzi do przedszkola?
18.03.2012
Szanowni Państwo,
zawsze wiedziałam, że wychowawczyni w przedszkolu to przedszkolanka. Ktoś mnie jednak poprawił, mówiąc, że przedszkolanka to dziewczynka w przedszkolu, a przedszkolanek to chłopiec. Dla mnie chłopiec to przedszkolak albo przedszkolaczek, ale z dziewczynką mam problem, najbardziej pasuje mi przedszkolaczka, ale nie wiem, czy to poprawna nazwa. Proszę o podanie prawidłowych określeń wychowawczyni oraz chłopca i dziewczynki chodzących do przedszkola.
Kłaniam się – R. G.
W dobie studiów genderowych oraz promocji nazw żeńskich w zakresie nazewnictwa funkcji i stanowisk rady takie są ryzykowne, ale spróbuję.
Wychowawczyni w przedszkolu to przedszkolanka, bardziej oficjalnie nauczyciel przedszkolny lub nauczyciel przedszkola, zob. spis zawodów (nie wiem, czy pełny i czy zgodny z oficjalnymi dokumentami, ale w każdym razie świadczący o zwyczaju językowym). Można też oczywiście mówić o wychowawcy przedszkolnym, wychowawcy w przedszkolu, a jeśli komuś zależy na podkreśleniu płci – o wychowawczyni.
Dziecko, które rodzice oddają do przedszkola, to przedszkolak. Nazwa ta odnosi się i do chłopca, i do dziewczynki, ma zatem wszelkie niedogodności nazw generycznych, gdy próbujemy je odnieść do konkretnej osoby. Zdanie „Mamy w domu uczennicę i przedszkolaka” zostanie najprawdopodobniej zrozumiane jako odnoszące się do dziewczynki i chłopca, nawet jeśli nadawca miał na myśli dwie siostry. Nasuwa się więc forma przedszkolaczka, słaba o tyle, że nie udało mi się znaleźć tworu analogicznego (ani umarlaczka, ani żigolaczka, ani tym bardziej niemowlaczka nie dają oparcia i trzeba szukać przykładów odleglejszych, jak kresowiaczka).
Ostatni przykład jest interesujący o tyle, że według WSO można pisać potocznie kresowiak i kresowiaczka o mieszkańcach nieokreślonych kresów, podczas gdy mieszkaniec Kresów Wschodnich to Kresowiak lub Kresowianin, a odpowiednich nazw żeńskich słownik nie przewiduje. Trudno się oprzeć refleksji, że mało miejsca zostawia polszczyzna dla kobiet, a jak już je znajduje, to w rejestrze potocznym (por. też profesor w liceum i profesorka i in.).
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Kto jest wyszkowianinem?
24.02.2009
Chciałabym wiedzieć, o kim możemy powiedzieć, że jest wyszkowianinem? O tym, kto się tu urodził, o tym, kto tu mieszka, czy też może o tym, kto stąd pochodzi i czuje się związany z miastem?
Pozdrawiam serdecznie – Elzbieta Szczuka
Na to pytanie nie ma prostej odpowiedzi, gdyż zależnie od okoliczności każda z odpowiedzi wymienionych przez Panią może być prawdziwa. Równie dobrze można by pytać, kto jest Polakiem albo kto jest czyjąś matką. Polakiem można być z urodzenia albo z wyboru, albo dlatego, że ktoś dostał takie obywatelstwo (czasem wbrew swojej woli) i pewnie nie są to wszystkie możliwiości. Podobnie matką może być kobieta, która przekazała dziecku swój materiał genetyczny albo które je urodziła, albo która się nim opiekuje, albo... To, że bycie wyszkowianiem, Polakiem czy też czyjąś matką jest stopniowalne, znajduje wyraz w takich sformułowaniach, jak „Właściwie to on nie jest Polakiem” albo „W pewnym sensie byłam mu matką”.
Mirosław Bańko, PWN
Kto mieszka w Rydułtowach?
5.01.2009
Szanowni Państwo!
Mieszkaniec Rydułtów to rydułtowik czy rydułtowianin? Wiem, że kobiety mieszkające w Rydułtowach są rydułtowiankami, jednakże co roku odbywa się tam konkurs na rydułtowika roku, dlatego zastanawiam się nad poprawną formą. Z góry dziękuję za odpowiedź.
W Rydułtowach mieszkają rydułtowianie. O mężczyźnie mówi się rydułtowianin, o kobiecie rydułtowianka. Są to formy utworzone regularnie i poświadczone w słownikach. Rydułtowik to zapewne forma potoczna, zbudowana nietypowo (szerzej znane potoczne nazwy mieszkańców mają przyrostek -ak, np. warszawiak, krakowiak, analogicznie byłoby rydułtowiak).
Mirosław Bańko, PWN
  1. 5.01.2009
    Ośmielam się zabrać głos na temat tego, kto mieszka w Rydułtowach. Z Krakowa na Śląsk bliżej niż z Warszawy, więc obraz nieco ostrzejszy, liczba dostrzeganych wariantów językowo-słowotwórczych jest większa. Po pierwsze, musimy sobie przypomnieć, że stratyfikacja języków (odmian języka) używanych w miastach południowo-zachodniej części Górnego Śląska jest inna niż np. w Polsce centralnej: obok polszczyzny ogólnej, nauczanej w szkołach, używana jest powszechnie mowa śląska w jej regionalnej odmianie, obok niej pojawiają się formy interdialektalne, wreszcie polszczyzna potoczna z elementami śląskimi. Wszystko to uwarunkowane jest dodatkowo czynnikami społecznymi (pochodzenie terytorialne, społeczne, wykształcenie itd.).
    O sile tych odmian może nam coś powiedzieć pomocny Google, który pokazuje przewagę form M. lp. rydułtowik nad rydułtowianin. Tenże Google formę rydułtowiak znalazł wyłącznie w powyższej odpowiedzi Poradni, a to dlatego, że jeśli coś można w tym językowym milieu nazwać formą potoczną, to raczej nazwę rydułtowiok, tworzoną ad hoc przez Ślązaków z innych części regionu, a także przez część mieszkańców szeroko pojmowanego Rybnickiego (o dziwo, w Google nieobecną).
    Rydułtowik nie jest formacją odosobnioną. W niedalekim mieście Pszowie mieszkają pszowiki (formy tej używa w odniesieniu do siebie i innych mieszkańców Pszowa poeta i teolog ks. prof. Jerzy Szymik). Formy takie pojawiają się też dalej na północ. Zasłużony śląski dialektolog ks. Piotr Gołąb notował przed wojną m.in. następujące nazwy: krasiejowik (Krasiejów; forma obecna także dziś), dylákowik (Dylaki, śl. Dyláki), szczedrzikowik (Szczedrzyk, śl. Szczedrzik). Współczesny pisarz śląski Alfred Bartylla-Blanke mieszkańców Laskowic (śl. Łaskowice) nazywa łaskowikami (za błyskawiczną pomoc i znalezienie przykładów dziękuję Grzegorzowi Wieczorkowi z Tôwarzistwa Piastowaniô Ślónskiyj Môwy DANGA oraz śląskim internautom z grup dyskusyjnych „Lauba Ślonsko'' i „Krzinka'').
    Reasumując: wydaje się, że rydułtowik to forma regionalna, regionalizm wobec śląszczyzny jako całości, z perspektywy polszczyzny ogólnej można by go określić jako mikroregionalizm (termin dra Kazimierza Sikory). Najlepsze pozdrowienia w Nowym Roku śle wyczulony na kwestie słowotwórstwa nazw mieszkańców – konecczanin.
    Artur Czesak, IJP PAN, Kraków

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... nim z szacunkiem, mówiąc ściszonym głosem: "to Greuze". Ja nie wiedziałam, kto to był Greuze, i nabrałam dla niego niepotrzebnego - jak się potem...
  • ... głos - jest
    sprawa Wanyangeri...

    Wanyangeri!

    - Nie wiem - powiedział Awaru - nie
    wiem, kto to jest.

    - W czasie naszego pierwszego spotkania - Pushi uśmiechnął
    się znów...
  • ... Mock.
    - Nie wiem, kto to jest.
    - To ciekawe, że nie
    wiesz, kto to jest - Mock z zainteresowaniem przyglądał się ciężkiej kotarze oddzielającej westybul...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego