wyżej wymieniony

Wielki słownik ortograficzny

wyżej wymieniony (skróty: ww., wyż.wym.)

Porady językowe

agrestoporzeczka i malinojeżyna
3.07.2010
Agrestoporzeczka czy agresto-porzeczka? Malinojeżyna czy malino-jeżyna?
Wzorem pisowni dla agrestoporzeczki i malinojeżyny może być tchórzofretka – nazwa zwięrzątka wyhodowanego przez skrzyżowanie tchórza i fretki. Wprawdzie słowniki ortograficzne zalecają, by rzeczowniki złożone z członów równorzędnych zapisywać z dywizem (przykładem, którym od lat ilustruje się tę kwestię, jest laska-parasol), ale ponieważ zapis taki jest w wielu wypadkach niewygodny (pociąga za sobą konieczność odmieniania obu członów: laski-parasola itd.) i nieadekwatny (sugeruje, że mamy do czynienia z doraźnym złożeniem dwóch wyrazów), istnieje wiele wyjątków od wymienionej reguły, usankcjonowanych zwyczajem i zanotowanych w słownikach. Prócz tchórzofretki są to m.in. stropodach, marszobieg, klasopracownia, a ze starszych wyrazów chłoporobotnik i klubokawiarnia. Wymieniona w pytaniu agrestoporzeczka, tak samo jak malinojeżyna, należą do tej samej grupy wyrazów.
Lista wyjątków jest oczywiście otwarta, w każdej chwili możemy tworzyć nowe. Zasadniczym powodem, by nie stosować się mechanicznie do reguły z laską-parasolem czy też fryzjerem-przemytnikiem (to inny klasyczny przykład ze słowników ortograficznych), jest bowiem to, że dotyczy ona tworów doraźnych, jeśli wręcz nie hipotetycznych, podczas gdy wyżej wymienione wyjątki to nazwy desygnatów realnie istniejących, używane na co dzień.
Mirosław Bańko, PWN
  1. 3.07.2010
    PS. Pani Anna Garbacz, uważna czytelniczka naszych porad, zwróciła uwagę, że cytuję stare przykłady, a nie podaję nowych: wiertarko-wkrętarki, pralko-suszarki, chłodziarko-zamrażarki, lokówko-suszarki, skanero-kopiarko-drukarki. Rzeczywiście, z mojej odpowiedzi wynika jednak, że w świetle zasad ortografii ww. zapisy są niepoprawne: możemy napisać z dywizem chłodziarka-zamrażarka (i odmieniać oba człony jednocześnie, np. chłodziarki-zamrażarki) albo zamiast dywizu użyć spójki -o-, co zwalnia nas z obowiązku odmieniania pierwszego członu, ale sprawia, że budowa wyrazu staje się mniej wyraźna (por. chłodziarkozamrażarka).
    Kto woli zatem pisać skanero-kopiarko-drukarka niż skaner-kopiarka-drukarka albo skanerokopiarkodrukarka, ten postępuje racjonalnie, ale łamie zasady pisowni, które przewidują tu tylko drugi z wymienionych zapisów, a trzeci tolerują na prawach wyjątku. Ucieszyłbym się, gdyby zasady pisowni zostały zmienione tak, aby i pierwszy zapis był legalny. Dotychczasowe zmiany w polskiej pisowni nie napawają jednak optymizmem, gdyż zamiast wprowadzać więcej swobody, sprowadzały się do zastępowania jednych zapisów innymi. Korzystnym wyjątkiem jest utrzymująca się od kilkunastu lat wariantywna pisownia zaprzeczonych imiesłowów przymiotnikowych.
    MB
o synonimii
20.10.2011
Witam!
Interesuje mnie, czy wyrażenia:
w związku z
ze względu na
przez wzgląd na
zważywszy na
są pełnymi synonimami, jak sugeruje USJP? Moja intuicja podpowiada mi, że wymienione cztery zwroty mają dwa znaczenia: 1) wpływu na jakiś stan rzeczy (i są hiponimami względem z powodu), 2) wprowadzenie czegoś, co jest brane pod uwagę. Nie jestem jednak tego pewien, dlatego jestem ciekaw Państwa opinii.
Pozdrawiam!
Odpowiedź zależy od tego, jak rozumiemy synonimię, a to pytanie prowadzi do innego, mianowicie – jak rozumiemy znaczenie. Ponieważ pyta Pan, czy wymienione wyrażenia są „pełnymi synonimami”, mam ochotę powiedzieć, że nie, ponieważ dokładnych synonimów w zasadzie nie ma: każda para wyrazów bliskoznacznych, jeśli przyjrzeć się im wystarczająco dokładnie, ujawnia różnice w zakresie szeroko rozumianego znaczenia, obejmującego nie tylko cechy desygnacyjne, ale też asocjacyjne, emotywne, kolokacyjne, stylistyczne, strukturalne, etymologiczne itp. W jedynym ze słowników jako synonimy figurują np. wyrazy: kot, kotek, koteczek, kocina, kocisko, kociak, kizia, kituś, kicia, kiciunia, kiciuś. Jeśli znaczenie rozumieć wąsko, to owszem, wyrażenia te są synonimami. Ich seria, podana wyżej, uzmysławia jednak, ile się traci, jeśli ograniczyć się do tak rozumianego znaczenia.
Dokonać szczegółowej analizy podanych przez Pana zwrotów jest trudno, byłoby to zadanie pracochłonne. Zwrócę więc przykładowo uwagę na różnicę, która rysuje się między zwrotem zważywszy na a pozostałymi wymienionymi wyżej. W pewnym słowniku czytamy: „Bawiliśmy się wesoło i może trochę za głośno, zważywszy na późną porę”. Jasne jest, że zastąpienie owego zważywszy na którymkolwiek z pozostałych zwrotów jest niemożliwe, gdyż daje zdanie dziwne, wypaczające sens, por. „Bawiliśmy się wesoło i może trochę za głośno, ze względu na późną porę”. Przyczyną jest to, że zważywszy na służy wprowadzeniu okoliczności uzasadniających czyjąś opinię, a nie okoliczności uzasadniających wydarzenie, o którym mowa.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
Dzierżawczość w języku polskim
22.03.2016
Drodzy sąsiedzi,
chciałbym zapytać o wyrażanie relacji dzierżawczych w języku polskim. W moim języku (czeskim) i w języku polskim są interesujące podobieństwa i różnice dotyczące posesywności.
  1. Dzierżawczość jest wyrażana zaimkiem – w czeskim jest tak samo jak w polskim.
    Oba języki mają zaimki dzierżawcze: můj/mój, tvůj/twój, svůj/swój, náš/nasz, váš/wasz, čí/czyj .
    Oba języki mają też dopełniacz dzierżawczy w 3. osobie: jeho/jego, její/jej, ich/ich.
  2. Dzierżawczość jest wyrażona odmienionym rzeczownikiem – w czeskim jest tak samo jak w polskim.
    W obu językach jest tu dopełniacz: můj otec – dům mého otce, mój ojciec – dom mojego ojca, drahý přítel – dům drahého přítele, drogi przyjaciel – dom drogiego przyjaciela
  3. Oprócz tego w języku czeskim są przymiotniki dzierżawcze: otec – otcův dům, přítel – přítelův dům, których nie ma w polskim. Co ciekawe, język czeski odróżnia wyrażenia typu otcův dům od wyrażeń typu dům mého otce – nie możemy powiedzieć můj-otcův dům.
    Zauważyłem w języku polskim takie słowa jak Kraków (= ‘należący do Kraka?), Janów (dom), Cieszyn.
W związku z tym mam pytania:
  • Jakie są historyczne formy wyrażania dzierżawczości w dawnym języku polskim (rzeczowniki, przymiotniki dzierżawcze, dopełniacz dzierżawczy)?
    Czy używaliście kiedyś wyrażeń typu ojców dom?
  • Kiedy i jak rozwinęły się one do obecnej postaci?
  • Co się kryje za dychotomią zaimków (dopełniacz dla 3. osoby versus zaimki dzierżawcze dla pozostałych osób)?
Serdecznie dziękuję za odpowiedź
Jan Zidek
Szanowny Panie,
analiza historycznych danych językowych pozwala stwierdzić, że w języku polskim istniały różne sposoby wyrażania dzierżawczości. Najpopularniejszym był oczywiście dopełniacz rzeczownika, np. dom ojca, który (jako jeden z najpopularniejszych) przetrwał do dziś.

Na płaszczyźnie morfologicznej dzierżawczość ujawnia się między innymi we wskazanych przez Pana toponimach dzierżawczych, które mogły być tworzone za pomocą sufiksów:
  • z -ov- w części podstawowej (od rzeczowników, których temat kończył się na spółgłoskę), np.:
    -ów (Kraków = Kraków gród, gród Kraka),
    -owa (Częstochowa = Częstochowa wieś = wieś Częstocha),
    -owo (Komorowo = Komorowo sioło = sioło Komora);
  • z -in- w części podstawowej (od rzeczowników, których temat kończył się na samogłoskę), np.:
    -in (Radzymin = Radzymin gród = gród Radzymy),
    -ino (Potulino = Potulino sioło = sioło Potuły);
  • z -j- w części podstawowej, np.:
    -jь (Poznań = Poznanjь gród = gród Poznana).

Budowa ostatnich z wymienionych struktur jest współcześnie nieczytelna i nie są one odbierane jako formacje dzierżawcze, a o tym, że zostały utworzone za pomocą sufiksu z -j- w części podstawowej, świadczy miękkość tematu w mianowniku lub (w wypadku tematów zakończonych na wargową) w przypadkach zależnych (np. PoznańPoznania, RadomRadomia, JarosławJarosławia).
Wszystkie wymienione wyżej formacje to relikty prostej odmiany przymiotników. Sufiksy z -ov- i -in- w części podstawowej zachowały się jednak również w płaszczyźnie apelatywnej, np. ojcowy dom czy maminy, babciny sweter.
Dzierżawczą funkcję pełnił w języku polskim również sufiks -ski (oraz pochodne, np. -owski). Ta dzierżawczość sufiksu -ski ujawnia się w płaszczyźnie antroponimicznej, np. Kowalski mógł być synem Kowala, czyli Kowalskim synem, Janowski – synem Jana, czyli Janowskim synem), oraz apelatywnej, np. ojcowski bicz (= bicz ojca).
Przymiotniki dzierżawcze tworzone za pomocą wymienionych sufiksów były w historii języka polskiego dość produktywne, wystarczy wspomnieć chociażby tytuł dzieła Jana Kochanowskiego z 1579 roku – Psałterz Dawidów, który świadczy o tym, że w polszczyźnie funkcjonował model składniowy reprezentowany przez rzeczownik (człon określany) + przymiotnik dzierżawczy w odmianie prostej (rzeczownikowej) utworzony za pomocą sufiksu -ów. Struktury tego typu ustępują miejsca formacjom znanym ze współczesności jeszcze w dobie staropolskiej, skoro w wieku XVI odmiana prosta przymiotników należy do rzadkości, używana jest często w tekstach o charakterze podniosłym lub archaizowanych (na przykład w przekładach psalmów).
Zaimki dzierżawcze w języku polskim, podobnie jak w języku czeskim, są natomiast kontynuantem odpowiednich struktur prasłowiańskich, w którym powstawały jako wynik derywacji słowotwórczej zaimków osobowych 1 i 2 os. za pomocą znanego już (chociażby z formacji Poznan) sufiksu dzierżawczego jь, ja, je, np. *tu-o-jьtwój. Zaimek dzierżawczy 3 os. wykształcił się inaczej – jego funkcję przejął bowiem dopełniacz liczby pojedynczej i mnogiej zaimków on, ona, ono – stąd dychotomia z punktu widzenia analizy synchronicznej zaimków: mój, twój, jego.
Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... 6. Samoczynna blokada liniowa (SBL)
    7. Dyspozytorskie urządzenia nastawcze (DUN)
    Wyżej wymienione sposoby są podstawowe i najbardziej znane oraz najczęściej stosowane. Trzy...
  • ... funkcji: Fade, Solaryzacja, Sepia, Czarno-Biała, Negatyw. 11 funkcji: 5 wyżej wymienionych plus "Snapshot", "Mirror", "Wipe", "Mix", "Strobe", "Gain-up".
    Cyfrowe nakładanie...
  • ... ponad 3 tys. różnych wyrobów, otrzymało znak jakości zgodnie z wyżej wymienionym wymogiem tylko dla niespełna połowy asortymentów swej produkcji. Natomiast 27...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!