x

Wielki słownik ortograficzny

X (pot. osoba anonimowa) X-a, X-ie; X-owie, X-ów: pan X, pani X a. Iks
X (cyfra rzymska=10): X muza
X ndm: pokolenie X; promienie X
X (pot. nieokreślony obiekt) ndm: firma X
x (zmienna mat.): 5x, xy; oś x-ów
x (nieznana wielkość): x razy
x. (= ksiądz; książę) a. ks.
RS:X (klasa jachtu) ndm
X Factor -ra, -rze
x-ty: po raz x-ty (pot.) a. iksty

Słownik języka polskiego

X «cyfra rzymska oznaczająca liczbę 10»
x [wym. iks]
1. «litera oznaczająca spółgłoskę x, odpowiadającą połączeniu głosek ks»
2. «litera oznaczająca w numeracji porządkowej: dwudziesty piąty»
3. «określenie osoby, której danych się nie zna lub nie chce się ujawniać, albo określenie czegoś bliżej niesprecyzowanego»
4. «znak niewiadomej lub zmiennej funkcji»
promienie rentgenowskie, promienie X «promieniowanie elektromagnetyczne powstające w lampie rentgenowskiej, odznaczające się zdolnością przenikania przez ciała nieprzezroczyste»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

x

Porady językowe

x czy ks przed końcówką?
6.12.2002
Chciałbym zapytać o pewne niekonsekwencje pojawiające się w waszych odpowiedziach dotyczących odmiany nazwisk zakończonych na -x. W odpowiedzi zatytułowanej Cezex... czytamy: „Po drugie zaś, inne słowa zakończone literą x, w szczególności nazwiska, nadal trzeba odmieniać po staremu, np. Rex, Rexa, Rexowi, Rexem, ale Reksie (przykład przytoczony w komunikatach Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, nr 2 z 2001 roku)”. Natomiast w odpowiedzi Lex Pani K. Sobolewska radzi odmieniać nazwisko Hendrix – Hendriksa. Jak więc należy odmieniać nazwiska zakończone na -x?
Istotnie, mamy tu do czynienia z dość częstą w kulturze języka sytuacją, w której co najmniej dwa różne rozwiązania tej samej sprawy mają swoje mocne uzasadnienie i zaprzysięgłych zwolenników.
Pierwsze stanowisko prezentuje Mirosław Bańko w odpowiedzi pt. Cezex, który uważa, że końcowe x w skrótowcach i nazwach własnych należy zachować we wszystkich przypadkach poza miejscownikiem, a więc pisać: Cox, Coxa, Coksie itd.
Inną drogą przebiega rozumowanie członków Komisji Kultury Języka, którzy zalecają – pewnie dlatego, że wyłom w miejscowniku już się dokonał i jest powszechnie akceptowany – spolszczenie wszystkich końcówek w przypadkach zależnych, tzn. zastąpienie x grupą ks. Jednak rezerwowanie tego rozwiązania tylko dla skrótowców wydaje mi się niepotrzebnym komplikowaniem sprawy. Pisownia dopełniacza nazwiska Rex: Rexa, proponowana na stronach internetowych Rady Języka Polskiego stawia pod znakiem zapytania sensowność takiego upraszczania pisowni.
Może zatem warto rozważyć stanowisko pośrednie, prezentowane przez prof. E. Polańskiego we wstępie do Wielkiego słownika ortograficznego PWN (wyd. marzec 2003), które zreferowałam w odpowiedzi Poradni pt. Lex. Wychodząc z założenia, że litera x ma szczególny status w polskim alfabecie, Profesor zaleca jej zamianę w przypadkach zależnych na grupę ks we wszystkich kategoriach nazw: imionach, nazwiskach, skrótowcach, nazwach gegraficznych itp. Jedynym wyjątkiem, w którym końcowe x pozostałoby niezmienione, są skrótowce pisane wersalikami: PAX, PAX-u, PAX-ie.
Zawsze, kiedy zaczyna funkcjonować nowa zasada pisowni, następuje okres rozchwiania. Potrzeba czasu, aby użytkownicy języka zaakceptowali nowe rozwiązanie. Nierzadko też ciśnienie tradycji jest tak silne, że reguła przyjmuje się w ograniczonym stopniu i nie ruguje poprzednich sposobów zapisu. Będziemy w redakcji bacznie obserwować praktykę użytkowników polszczyzny i w kolejnych naszych słownikach i odpowiedziach Poradni wprowadzać stosowne modyfikacje.
PS We wczorajszej Gazecie Wyborczej, w recenzji T. Sobolewskiego, znalazłam odmieniane przez wszystkie przypadki nazwisko reżysera: Cox, Coksa, Coksie... Jest to wersja proponowana przez E. Polańskiego.
Katarzyna Sobolewska, PWN
x na końcu wyrazu
2.07.2008
Witam,
mam pytanie odnośnie słów zaczynających się na literę x. Czy przy odmianie takiego wyrazu przez przypadki obowiązuje taka sama zasada jak przy odmianie wyrazów, które zawierają tę literę, ale nie na początku? Chodzi mi o to, że takie słowa w mianowniku zapisuje się przez x, ale już w innych przypadkach zamienia się x na ks (np. Hortex, Horteksu).
Pozdrawiam i z góry dziękuję za odpowiedź.
Jeśli dobrze rozumiem, chodzi o zapis x na końcu wyrazu. Zasady ortograficzne nakazują spolszczenie takiego zakończenia, powinno więc być: D. Horteksu, C. Horteksowi, N. Horteksem, Ms. Horteksie. Jeśli nazwa zostanie zapisana wersalikami (co chyba rzadko się zdarza), końcówkę dopiszemy po łączniku, np. D. HORTEX‑u, Ms. HORTEX‑ie.
Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski
x na końcu wyrazu
23.11.2004
Jaki jest zakres reguły dotyczącej spolszczania spółgłoski x do postaci ks? Są przypadki gramatyczne, w których spolszczanie imion, nazwisk itp. jest konieczne ze względów fonetycznych (miejscownik typu Niksie), choć może to rodzić wątpliwości co do oryginalnego brzmienia. Po co natomiast zapisywać x jako ks nawet wówczas, gdy nie zachodzi wymiana s do ś? Skąd wtedy wiedzieć, czy chodzi np. o G. Luksa, malarza, czy o G. Luxa, oświetleniowca – tylko z kontekstu? Czy reguła dotyczy też głosek y (w funkcji j) i v?
Wielki słownik ortograficzny PWN (2003) przynosi rozszerzoną w stosunku do Nowego słownika... (1996) regułę polonizowania zakończeń. Znak x powinniśmy polszczyć, gdy występuje w przypadkach zależnych na końcu wyrazów należących do kilku grup: rodzimych skrótowców, imion, nazwisk, nazw geograficznych, wyrazów pospolitych. Zasadę tę uzasadnia fakt, że każde użycie wyrazu obcego z polską końcówką fleksyjną jest spolszczeniem, chodzi więc o to, by nazwę spolszczyć konsekwentnie (lub konsekwentniej).
Problem z odtworzeniem formy mianownikowej nazwiska występuje znacznie częściej w odniesieniu do nazwisk rodzimych, co osłabia siłę użytego argumentu, zwłaszcza że – istotnie – kontekst pozwala rozstrzygnąć podobne problemy.
Reguła nie dotyczy znaków y i v.
Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... 1, p. 2 Ustawy o ochronie przyrody z dn. 16 X 1991 r.
    Natomiast oficjalne poparcie udzielone przez RZĄD RP oraz...
  • ... pierwszym przedziale skali.
    Podatek obliczasz następująco:
    30.000.000 zł
    x 21% = 6.300.000 zł
    6.300.000 zł -1...
  • ... jest trwałym momentem dipolowym tylko wtedy, gdy jedna z funkcji x, y lub z transformuje się zgodnie z reprezentacją jednostkową jej...

Encyklopedia

litera alfabetu łac. (i dawnego pol. — do XIX w.), pochodząca poprzez gr. ξ (ksi) od fenickiej (północno-zachodnio-semickiej) litery sāmeh; odpowiada połączeniu spółgłosek ks lub gz.
Cygnus X-1, Łabędź X-1, Cyg X-1,
silne źródło promieniowania rentgenowskiego w gwiazdozbiorze Łabędzia;
Cygnus X-3, Łabędź X-3, Cyg X-3,
silne źródło promieniowania rentgenowskiego w gwiazdozbiorze Łabędzia, także wybuchowe źródło promieniowania radiowego;
Karol X, z dynastii Burbonów, ur. 9 X 1757, Wersal, zm. 6 XI 1836, Gorycja,
hrabia d’Artois do 1824, król Francji 1824–30, brat Ludwika XVI i Ludwika XVIII.
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!