Pisownia przymiotników od nazw miejscowych

 
Pisownia przymiotników od nazw miejscowych
Zasady tworzenia przymiotników od nazw miejscowych są takie same, jak zasady tworzenia przymiotników od odpowiednich wyrazów pospolitych. Różnice mogą jednakże wynikać z tego, iż w przymiotnikach od nazw miejscowych często utrwalone są historyczne procesy słowotwórcze lub lokalne, regionalne tendencje nazewnicze — odmienne od współczesnych i ogólnopolskich.
Obydwie formy — ogólnopolską i lokalną — uznajemy za poprawne: na przykład oprócz ogólnopolskiej postaci przymiotnika kościerzyński, pochodzącego od nazwy miasta Kościerzyna, uznajemy za poprawną także lokalną: kościerski, utworzoną od rdzennej cząstki tejże nazwy (Kościerz- + -ski), tak jak na przykład leszczyński: Leszcz- + -yński (dawna nazwa Leszna to Leszczno) czy niżański: Niż- + -ański (dzisiejsze Nisko kiedyś nazywało się Niżsko).
Postać wielu przymiotników, która ze stanowiska współczesnego mogłaby być uznana za nieregularną, z punktu widzenia historycznego jest uzasadniona, przechowuje ona bowiem stan archaiczny, np.
Babimost — babimojski
Białowieża — białowieski
Bydgoszcz — bydgoski
Końskie — konecki
Leszno — leszczyński
Lublin — lubelski
Nisko — niżański
Nowe Miasto — nowomiejski
Nowy Tomyśl — nowotomyski
Radogoszcz — radogoski
Sącz — sądecki
Środa — średzki
Ujazd — ujejski
Wałbrzych — wałbrzyski
Zamość — zamojski
Zawichost — zawichojski.
Od nazw miejscowych na -ice tworzymy dziś przymiotniki mające zakończenie -icki, np.
Niepołomice — niepołomicki
Pyskowice — pyskowicki
Racławice — racławicki
Wadowice — wadowicki
Zebrzydowice — zebrzydowicki.
Obok tych form funkcjonują też lokalne: niepołomski, zebrzydowski, co niekiedy bywa utrwalone w oficjalnym nazewnictwie, por. Kalwaria Zebrzydowska, ulica Niepołomska (w Krakowie).
W różny sposób tworzymy przymiotniki od nazw miejscowych na -no:
a) z przyrostkiem -ski, np.
Grodno — grodzieński
Lipno — lipieński
Mielno — mieleński
Sławno — sławieński
Szczytno — szczycieński
Wilno — wileński;
b) z przyrostkiem -ski z pominięciem rzeczownikowego -no, np.
Wąbrzeźno — wąbrzeski;
c) z przyrostkiem -owski, np.
Grabno — grabnowski
Kutno — kutnowski;
d) z przyrostkiem -eński, np.
Gniezno — gnieźnieński
Krosno — krośnieński;
e) z przyrostkiem -iński (-yński) z pominięciem rzeczownikowego -no, np.
Chełmno — chełmiński
Kępno — kępiński
Leszno (daw. Leszczno) — leszczyński
Opoczno — opoczyński;
f) z przyrostkiem -ański, np.
Jaworzno — jaworzniański (a. jaworzyński)
Pajęczno — pajęczański.
UWAGA: Niekiedy występują formy oboczne, np.
Bródno — bródzieński a. bródnowski
Kępno — kępiński a. kępieński
Lipno — lipieński a. lipnowski
Szczytno — szczycieński a. szczytnowski.
Od dwuczłonowych nazw miejscowych składających się z przymiotnika i rzeczownika tworzymy przymiotniki pisane bez łącznika, np.
Jelenia Góra — jeleniogórski
Nowa Huta — nowohucki
Nowe Miasto — nowomiejski
Nowy Dwór — nowodworski
Nowy Sącz — nowosądecki
Nowy Targ — nowotarski
Święty Krzyż — świętokrzyski
Zielona Góra — zielonogórski.
Od dwuczłonowych nazw miejscowych składających się z rzeczownika i występującego po nim przymiotnika tworzymy przymiotnik jedynie od członu rzeczownikowego, np.
Aleksandrów Kujawski — aleksandrowski
Bielsk Podlaski — bielski
Kamień Pomorski — kamieński
Kazimierz Dolny — kazimierski
Lidzbark Warmiński — lidzbarski
Maków Podhalański — makowski
Ostrów Mazowiecka — ostrowski
Sokołów Podlaski — sokołowski
Strzelce Opolskie — strzelecki
Tomaszów Lubelski — tomaszowski.
UWAGA: Czasami od różnych nazw miejscowych forma przymiotnika jest taka sama, jednak lokalność funkcjonowania i kontekst przesądzają o jednoznaczności tych homonimicznych form. Przykłady:
Bielsko-Biała — bielski
Bielsk Podlaski — bielski
Brzeg — brzeski
Brzesko — brzeski
Brześć — brzeski
Międzyrzec Podlaski — międzyrzecki
Międzyrzecz — międzyrzecki
Strzelin — strzeliński
Strzelno — strzeliński
Sucha Beskidzka — suski
Susz — suski.