Słowa mylone

 
Słowa mylone
Dlaczego dwa słowa – choć do siebie podobne – znaczą zupełnie co innego, a ich zamiana może skutkować w najlepszym razie zabawnym nieporozumieniem. Tutaj zapoznasz się z parami takich właśnie słów, które często mylimy.
 
  • METEOR, METEORYT
    Meteor to kamienna lub metaliczna bryła, która, lecąc przez atmosferę ziemską, rozżarza się i świeci, przez co wygląda jak spadająca gwiazda.
  • MÓR, MUR
    Mór to inaczej zaraza, słowo pochodzące od prasłowiańskiego moriti ‛zabijać, uśmiercać’ i poprzez nie spokrewnione z innym, dziś też rzadkim rzeczownikiem, występującym tylko w zwrocie na umór (np. pić na umór), który znaczy ‛bez opamiętania’, a etymologicznie ‛do śmierci’.
  • MÓWKA, MUFKA
    Mówka to mała przemowa, nazywana tak z lekceważeniem, por. palnąć mówkę.
  • NAWARZYĆ, NAWAŻYĆ
    Nawarzyć znaczy ‛nagotować’, np. „Nawarzyła kaszę i wylała na stół” (Linde). Dziś słowo to można spotkać głównie w zwrocie nawarzyć piwa, co znaczy ‛narobić, zwłaszcza samemu sobie, kłopotów’.
  • NÓŻ, NUŻ
    Wyrazy nóż i nuż trudno pomylić, powstaje jednak wątpliwość, jak zapisywać potoczny zwrot a nuż, widelec. W niniejszym słowniku podano właśnie taką pisownię, nawiązującą do zwrotu a nuż, który w potocznym a nuż, widelec znalazł żartobliwe rozwinięcie.
  • OBUMRZEĆ, ODUMRZEĆ
    Obumrzeć to słowo wciąż żywe, por. obumarłe drzewa, obumierająca tradycja. Odumrzeć jest przestarzałe i może być dla wielu czytelników zagadką.
  • ODSETEK, ODSETKI
    Odsetek – zwykle w liczbie pojedynczej – to procentowy udział czegoś w czymś, por. „(...)odsetek młodzieży z rodzin chłopskich czy robotniczych na studiach okazał się w PRL niższy niż przed wojną, gdy powszechnie obowiązywało czesne” (Rzeczpospolita).
  • ODTAJAĆ, ODTAJNIAĆ
    Odtajać może ziemia pokryta śniegiem lub lodem – znaczy to, że śnieg i lód się na niej roztopi. Ponieważ samo tajać znaczy ‛topnieć, rozpuszczać się’, więc słowo odtajać może wydawać się nielogiczne, inaczej niż roztajać, które też jest notowane w słownikach.
  • ODWIEŚĆ, ODWIEŹĆ
    Odwieść kogoś możemy od złych zamiarów, czasownik ten jest pokrewny wyrazom wieść (np. palcem po mapie) i wodzić (np. wzrokiem).
  • OPONENT, OPORTUNISTA
    Nasz oponent w sporze lub dyskusji to osoba zajmująca stanowisko przeciwne do naszego. Oportunista natomiast to nie ktoś, kto stawia opór (jak się czasem mylnie przypuszcza),
  • OSŁAWIONY, SŁAWETNY
    Osławiony i sławetny nie są synonimami wyrazu sławny. Ten ostatni w zasadzie ma wydźwięk pozytywny, osławiony i sławetny natomiast przekazują zwykle ocenę negatywną, por. „Osławiony rosyjski szpieg Władimir Ałganow znalazł się w centrum uwagi również na Litwie” (Rzeczpospolita), „Z tego okresu pochodzi sławetne powiedzenie, iż na półkach był tylko ocet” (W. Jaruzelski, Pod prąd).
  • PARAFRAZA, PERYFRAZA
    Parafraza jakiejś wypowiedzi, w szczególności utworu literackiego lub muzycznego, to ich swobodne przetworzenie zachowujące związek z oryginałem, a także wynik tej czynności, czyli nowa wypowiedź powstała w taki sposób.
  • PARALELE, PARANTELE
    Paralele to porównania rzeczy lub zjawisk podobnych pod jakimś względem (np. przeprowadzać paralele między sztuką a życiem), to także podobne elementy należące do różnych rzeczy lub zjawisk (np. znajdować paralele między światem ludzi a światem zwierząt).
  • PODKÓWKA, PODKUWKA
    Podkówka to mała podkowa, podkuwka to dolne podkucie sań. Etymologicznie uzasadniona byłaby pisownia obu wyrazów przez ó, dzisiejsze kuć powstało bowiem z form czasu teraźniejszego dawnego czasownika kować, por. kowal, kowadło, kowalik (ptak), okowy, a z drugiej strony np. kuźnia i potoczne kujon – wszystkie z tej samej rodziny.
  • PODWINĄĆ SIĘ, POWINĄĆ SIĘ
    Słowo podwinąć nie budzi wątpliwości: można podwinąć nogawki spodni, pies może siedzieć z podwiniętym ogonem, a ktoś obok psa – na podwiniętych nogach.
  • PÓŁKOWNIK, PUŁKOWNIK
    Półkownik to żartobliwe określenie filmu zatrzymanego przez cenzurę i nie dopuszczonego do dystrybucji, a więc odłożonego na półkę: „O ile zaś w II Rzeczypospolitej film (w początkach niemy) chętnie sięgał po tematykę powstańczą, to w Polsce Ludowej stała się ona tabu.
  • PREDESTYNOWAĆ, PREDYSPONOWAĆ
    Predestynować i predysponować mają znaczenia bardzo podobne i często mogą być używane zamiennie. Mocny głos może zarówno predestynować, jak i predysponować kogoś do kariery śpiewaczej, a określone czynniki genetyczne zarówno predestynować, jak i predysponować do określonych chorób.
  • PROTEKCJONALNY, PROTEKCYJNY
    Protekcjonalne zachowanie jest wyrazem czyjegoś poczucia wyższości i pobłażliwości dla osoby ocenianej jako mniej ważna: „Eksmałżonka przyszła ubrana z wyszukaną elegancją, prowokacyjnie wydekoltowana, pachnąca znakomitymi perfumami, z protekcjonalnym uśmiechem na twarzy…” (J. Janicki, A. Mularczyk, Dom).
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe słowo roku 2019

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe słowo roku 2019. 
Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!

Pobierz bezpłatny e-book
„Pułapki ortografii"
prof. Jerzego Bralczyka!

Uwaga, do ebooka zostały dołączone informacje handlowe w rozumieniu ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, toteż jego zamówienie wymaga wyrażenia poniższych zgód.

Wyślij

Weź udział w akcji „Młodzieżowe słowo roku 2019” i odbierz darmowy e-book!