warianty fleksyjne w słownikach i korpusie

 
warianty fleksyjne w słownikach i korpusie
20.06.2005
Witam!
Po dociekaniach i wypowiedziach językoznawców wydaje się, że nie ma reguły dla odmiany w dopełniaczu liczby mnogiej: buź a. buzi, a dla bazi tylko bazi (nienotowane w słownikach baź). Domysły kierują się więc na frekwencję formy bazi. I tu zapewne przyda się Korpus Języka Polskiego PWN.
Pozdrawiam.
Nie przeceniałbym informacji o wariantach fleksyjnych w słownikach. W większości słowników są one odzwierciedleniem intuicji leksykografów, a nie danych korpusowych. Na przykład w słownikach można znaleźć oboczne formy dłońmi i dłoniami (tę drugą nawet na pierwszym miejcu!), mimo że ich frekwencja w Korpusie Języka Polskiego PWN wynosi, odpowiednio, 714 i 4. Nie pobłądził oparty na obszernej kartortece cytatów słownik Doroszewskiego, który podaje narzędnik dłońmi, a o formie obocznej milczy. Godne uwagi, że pochodny wobec niego Mały słownik języka polskiego pod red. S. Skorupki i in. ma też tylko formę dłońmi i że do dziś rozwiązanie to powielają jego nowsze mutacje, np. wydany w 2003 r. Słownik języka polskiego, red. E. Sobol.
Bliźniaczą skroń słowniki traktują inaczej niż dłoń i podają tylko narzędnik skrońmi, w Korpusie PWN nieobecny (zaświadczona w nim jest tylko forma skroniami). Gdyby słownikarze byli konsekwentni, powinni i tu podać formy wariantywne: skroniami i skrońmi, a nie ograniczać się do tej drugiej, jak widać rzadszej, jeśli w ogóle używanej. Z przykładów tych wynika, że po pierwsze sama intuicja może być złym doradcą, po drugie konsekwencja w opisie słownikowym jest pożądana, choć trudna.
Przejdźmy teraz do Pana przykładów. W sprawie bazi i buzi Korpus PWN niewiele pomoże, gdyż zarówno dopełniacz baź, jak i buź mają w nim po jednym wystąpieniu. Formy bazi i zwłaszcza buzi są dużo częstsze, ale pierwsza występuje zwykle w liczbie mnogiej, a druga w pojedynczej. W tym stanie rzeczy informacje słownikowe na temat wymienionych rzeczowników można uznać za zadowalające i ewentualnie uzupełnić je o formę baź. Proszę zauważyć, że zarówno baź, jak i buź są w swoich funkcjach jednoznaczne, co w pewnych sytuacjach może przemawiać na ich korzyść.
Chyba tylko w Innym słowniku języka polskiego (PWN, 2000) informacje fleksyjne systematycznie opracowywano na podstawie Korpusu Języka Polskiego PWN, przynajmmniej tam, gdzie frekwencja form była dostatecznie duża, aby z niej wyciągać wiarygodne wnioski. ISJP ma formę dłońmi, nie ma dłoniami, ma za to skroniami, a skrońmi przytacza (trochę na wyrost) z zastrzeżeniem, że to forma rzadsza. W rozwiązaniu tym widoczny jest brak symetrii w opracowaniu bliźniaczych rzeczowników. Ale ten właśnie brak symetrii jest potwierdzony w korpusie. Językoznawcy mogą się zastanawiać, dlaczego dłoń odmienia się inaczej niż skroń, ale to już inna sprawa.
Mirosław Bańko, PWN
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego