Chytry

 
Chytry
8.10.2016
Szanowni Państwo,
ciekawi mnie, skąd homonimiczność słowa chytry. W jaki sposób etymologicznie rodziły się oba znaczenia? Które było pierwsze? Można by pomyśleć, że osoba chytra, czyli ‘skąpa’, wykazywała się przebiegłością i pomysłowością, aby chronić przed innymi przedmiot swojego skąpstwa, a więc okazywała się chytra. Czy to dobry trop?

Z wyrazami szacunku
Szanowny Panie,
etymologia przymiotnika chytry sięga czasów prasłowiańskich. Wiesław Boryś opisuje go jako „archaiczny przymiotnik od psł. *chytati, *chytiti”, oznaczającego tyle co ‘chwytać, łapać’. Pierwotnie więc przymiotnik ten miał znaczenie ‘szybko chwytający, zręczny, szybki’, znajdziemy je między innymi w języku scs, będącym najstarszym zapisanym językiem słowiańskim (chytrъ – ‘zręczny, zgrabny, biegły’). Znaczenie to rozwinęło się prawdopodobnie jeszcze w języku prasłowiańskim, skoro zarówno w czeskim, jak i rosyjskim przymiotnik ten odnosi się do zdolności i możliwości bardziej mentalnych i psychicznych niż fizycznych – ‘mądry, rozumny, bystry’, ale też ‘podstępny, przebiegły, cwany’. W staropolszczyźnie chytry to właśnie tyle co ‘przebiegły, podstępny, pomysłowy’. Zyskuje więc rys pejoratywny.
Warto jednak pamiętać, że w gwarach przymiotnik chytry odnosi się również do człowieka pracowitego, chętnego do pracy, czyli potencjalnie również szybko się bogacącego. Podane przez Pana znaczenie wykształciło się rzeczywiście na drodze specjalizacji znaczeniowej – ktoś chytry to na tyle szybki → biegły → bystry → przebiegły, żeby zadbać o swoje interesy i dobra materialne.
Monika Kresa, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!