Dlaczego zakopiański, nie zakopański?

 
Dlaczego zakopiański, nie zakopański?
30.01.2014
Dlaczego przymiotnik od Zakopanego to zakopiański? W latach 80. XIX wieku Adam Antoni Kryński opublikował studium dialektologiczne pod tytułem Gwara zakopańska. Od kiedy datuje się forma ze zmiękczeniem?
W przymiotniku zakopiański miękkie -p- jest rzeczywiście intrygujące. O zagadnieniu tym pisał W. Doroszewski (pierwszy raz już w 1945 r.). Uważał, że zakopiański to jeden z wyrazów mających wykolejoną postać: „Regionalna podhalańska forma zakopiański, pod względem gramatycznym wykolejona, bo poprawniej byłoby zakopański, przyjęła się jednak w języku ogólnopolskim i nie znam ludzi, którzy by odczuwali zapał do jej zwalczania (sam go także nie odczuwam)’’ (W. Doroszewski, O kulturę słowa. Poradnik językowy, Warszawa 1962 s. 703).
Taką „poprawniejszą” formę umieścił w tytule swojej pracy przywoływany w pytaniu A. A. Kryński. W tym samym tomie Rozpraw i Sprawozdań z Posiedzeń Wydziału Filologicznego (z 1883 r.), w którym ukazał się artykuł A. A. Kryńskiego o gwarze zakopańskiej, znalazł się również artykuł (obszerniejszy niż poprzedni) W. Kosińskiego pt. Przyczynek do gwary zakopiańskiej. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1895 r. (t. XIV) czytamy pod hasłem Zakopane: „Przymiotnik od Zakopanego brzmi w ustach miejscowej ludności zakopiański”.
Inne niż W. Doroszewski wytłumaczenie postaci przymiotnika zakopiański daje M. Kucała w artykule Parę zagadek toponomastycznych (Język Polski LXXIV, 1994, s. 186–191), gdzie przywołuje też literaturę dotycząca tego przymiotnika. Uważa, że zakopiański to derywat, w którym mamy skróconą podstawę słowotwórczą zakop- i sufiks -ański, zmiękczający poprzedzające go -p-. Dawniej, jak pisze autor, skracanie podstawy słowotwórczej przy tworzeniu przymiotników od nazw miejscowych było rozpowszechnione, np. niepołomski od Niepołomice, bronowski od Bronowice, jagodzieński od Jagodne. Jan Andrzej Morsztyn pisał w wierszu o O sobie (ze zbioru Lutnia, 1661): „Nie tyle Puszcza Niepołomska zwierza,/ Nie tyle ordy janczarskie żołnierza, / [...]/ Jak ja mam bólów dla mej Katarzyny’’.
Jest więc przymiotnik zakopański tworem sztucznym, wprawdzie zgodnym z regułami gramatycznymi, ale „obcym żywej mowie”, jak pisał W. Doroszewski (Forma zakopiański, Język Polski XXV–XXVI, 1945, s. 26).
Barbara Grabka, prof., IJP PAN
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego
404 Not Found

Not Found

The requested URL /floater/see/24 was not found on this server.

Additionally, a 404 Not Found error was encountered while trying to use an ErrorDocument to handle the request.