Spektrum autyzmu

Spektrum autyzmu
16.06.2020
16.06.2020
Szanowni Państwo,
w psychologii używa się terminu spektrum autyzmu, który wchodzi w połączenia z różnymi przyimkami: na spektrum autyzmu, w spektrum autyzmu, ze spektrum autyzmu. Dla mnie w spektrum autyzmu mieszczą się pewne zaburzenia, czy jak to dzisiaj coraz częściej się przyjmuje „stany”. Potocznie jednak przyjęła się kalka z języka angielskiego (people on autism spectrum). W angielskim ten termin na razie raczej rzadko występuje w pracach naukowych, ale we wszelkich innych wypowiedziach jest bardzo popularny. Co więcej, wygląda na to, że osoby z autyzmem zaakceptowały także ten sposób mówienia o sobie. W Polsce jest podobnie.
Czy któryś z przyimków jest w tym wypadku bardziej poprawny?
Łączę serdeczne pozdrowienia
Ewa Pisula
Szanowna Pani Profesor,
spektrum to ‘uporządkowany zbiór jakichś zjawisk, pojęć itp. rozpatrywany w całości, we wszystkich stopniach natężenia’ (definicja z Wielkiego słownika języka polskiego ze słownikiem wyrazów bliskoznacznych PWN, 2018; wersja elektroniczna). Spektrum autyzmu to (jak wiemy) zbiór cech, które uznaje się za właściwe autyzmowi. O osobie mającej te cechy powiemy osoba ze spektrum autyzmu i jest to konstrukcja „z + dopełniacz” (co widać choćby w przykładzie: Mamy coraz lepszą diagnostykę i coraz szerzej rozpoznajemy dzieci z całego spektrum: http://www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/969369 – gdzie forma całego jest właśnie dopełniaczem). Oprócz tego wyrażenie ze spektrum autyzmu łączy się z wyrazami typu cecha, zaburzenie (zaburzenie ze spektrum autyzmu). I w jednym, i w drugim wypadku przyimek w służy lokalizacji: osoba ze spektrum autyzmu to ‘osoba mająca cechy uznawane jako autystyczne’ i jest elipsą konstrukcji osoba z cechami ze spektrum autyzmu.
W tekstach pojawia się także – o wiele rzadziej niż poprzednie – wyrażenie w spektrum autyzmu, jest ono łączone ze słowami osoba, nastolatek, uczeń itd., co także można uzasadnić semantyką (‘osoba mająca cechy mieszczące się w zbiorze cech uznanych za typowe dla autyzmu’). Częściej przyimek w występuje w połączeniach typu mieścić się w spektrum autyzmu, być w spektrum autyzmu.
Natomiast konstrukcja osoba / cecha na spektrum autyzmu nie ma żadnego uzasadnienia semantycznego – gdy mówimy, że coś należy do jakiegoś zbioru, to nie posługujemy się przyimkiem na. Jak można sądzić na postawie kwerendy korpusu (wyszukiwarki korpusowej Monco – http://monco.frazeo.pl), występuje ona (na razie?) rzadko – na ponad 1000 cytatów, w których nazwa osobowa została połączona z wyrażeniem ze spektrum autyzmu (np. dziewczyna ze spektrum autyzmu) i kilkunastu typu osoba w spektrum autyzmu wystąpiło tylko jedno połączenie (z listopada 2019 r.) osoba na spektrum autyzmu (W Pucku powstała nowa szkoła dla dzieci niepełnosprawnych, w tym na spektrum autyzmu: https://hel.naszemiasto.pl/juz-jest-w-pucku-powstala-nowa-szkola-dla-dzieci/ar/c5-7428408); podobne proporcje daje przeszukiwanie Google’a (np. Światowa Organizacja Zdrowia informuje, że jedno na 160 dzieci znajduje się na spektrum autyzmu; K. Persala „«Czasami mamy dość wszystkiego». Rodzice dzieci z autyzmem chcą, by ludzie spróbowali ich zrozumieć”: https://dadhero.pl/285533,autystyczne-dziecko-co-moge-zrobic-aby-mu-pomoc). Niestety, ta błędna konstrukcja może się upowszechniać, gdyż pojawia się w artykule Wikipedii (Niektórzy proponowali, że osoby na spektrum autyzmu mogą być lepiej reprezentowane jednej kategorii diagnostycznej: https://pl.qwe.wiki/wiki/Autism_spectrum), przy czym można odnieść wrażenie, że cały tekst został nieudolnie (zapewne maszynowo) przetłumaczony z języka angielskiego.
Łączę pozdrowienia
Katarzyna Kłosińska, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Zapraszamy do udziału w plebiscycie

MŁODZIEŻOWE SŁOWO ROKU 2022!

Pobierz e-book i bądź na bieżąco!

WYRAŻAJ SIĘ... PO POLSKU!

Nie przegap swoich promocji i zniżek!
Zagłosuj
Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. z siedzibą w Warszawie (02-460), ul. Gottlieba Daimlera 2. Więcej informacji na temat przetwarzania danych osobowych, w tym o przysługujących Państwu Prawach, znajdą Państwo w Polityce Prywatności.

WEŹ UDZIAŁ W AKCJI "MŁODZIEŻOWE SŁOWO ROKU 2022"!