Swornegacie i Zagacie

 
Swornegacie i Zagacie
12.09.2018
Dzień dobry. Proszę o wyjaśnienie słowa sworny zawartego w nazwie miejscowości znajdującej się na Kaszubach: Swornegacie. Dziękuję za pomoc.
O nazwie Swornegacie, zapewne z powodu jej nieco egzotycznego brzmienia, pisało kilku językoznawców (m.in. Kazimierz Nitsch, W sprawie nazwy Swornegacie, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 1909, R. 16, s. 84–87; Edward Breza, Pochodzenie i odmiana nazwy wsi Swornegacie w Chojnickiem, „Jantarowe Szlaki” 1978, XXI, nr 3, s. 54–55). Nazwa ta, oznaczająca ‘zwarte groble’, jest połączeniem dwóch wyrazów – przymiotnika sworny i rzeczownika gać ‘faszyna; grobla z faszyny’.
Interesujący Panią wyraz sworny w staropolszczyźnie znaczył tyle, co ‘zgodny, zwarty’ (por. także należące do tej rodziny wyrazy sworzeń, rozwora, zwornik). Notuje go w różnych wariantach słownik Samuela Lindego – sworny, sforny, zworny ‘zgodny, zgodliwy’ (V 535). W Podręcznym słownika dawnej polszczyzny Stefana Reczka (s. 479) znajdujemy wyraz sworność ‘jednomyślność, zgoda, zgodność’ z ilustracją kontekstową z utworu Pawła Giłowskiego żyjącego w wieku XVI.
Obecnie przymiotnik sworny nie jest znany polszczyźnie ogólnej, ale zachował się w języku kaszubskim jako ‘przystojny, ładny’ (por. Bernard Sychta, Słownik gwar kaszubskich, t. V, Wrocław 1972, s. 194).
Słówko też należy się owym budzącym zabawne skojarzenia gaciom w innych regionach Polski, a tak naprawdę to rzeczownikowi gać, gacizna w znaczeniu gwarowym: ‘ocieplenie na zimę ścian zewnętrznych chałupy, z liści i słomy’. Stąd czasowniki zagacić, ogacić (chałupę) i powstającej w wyniku takiego działania zagaty, która posłużyła np. do utworzenia nazwy miejscowej Zagacie w okolicach Krakowa. W tymże regionie można spotkać nazwy przysiółków typu Gacki, niektórym kojarzące się z nietoperzami.
Kazimierz Sikora, Uniwersytet Jagielloński
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe Słowo Roku 2021!

Pobierz e-book i bądź na bieżąco!

Zakamarki młodej polszczyzny.

Nie przegap swoich promocji i zniżek!
Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. z siedzibą w Warszawie (02-460), ul. G. Daimlera 2. Dane mogą być udostępniane na rzecz PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. z o. o. oraz ePWN sp. z o.o. w celu ułatwienia Użytkownikowi założenia konta w serwisie tych spółek. Więcej informacji o zasadach przetwarzania danych, w tym przysługujących prawach, znajdziesz w Polityce Prywatności.
Wyślij

WEŹ UDZIAŁ W AKCJI "MŁODZIEŻOWE SŁOWO ROKU 2021"!