Trzech było i trzej byli

 
Trzech było i trzej byli
29.12.2012
Szanowna Poradnio,
czemu nie tylko „są trzej autorzy”, ale też „jest trzech autorów”?
Z najlepszymi życzeniami
Kacper
W Pańskim pytaniu warto zmienić formę czasownika, czas teraźniejszy zastępując czasem przeszłym, bo wtedy różnica między obiema podanymi konstrukcjami składniowymi będzie jeszcze bardziej widoczna. Zatem w polszczyźnie są dwie poprawne konstrukcje składniowe dla liczebników dwa, trzy i cztery w rodzaju męskoosobowym:
Byli dwaj autorzy – Było dwóch/dwu autorów
Byli trzej autorzy – Było trzech autorów
Byli czterej autorzy – Było czterech autorów

Pozostałe liczebniki, od pięciu wzwyż, tworzą tylko jedną konstrukcję w rodzaju męskoosobowym: „Było pięciu autorów’’, „Było sześciu autorów’’ itd.
Konstrukcje składniowe z liczebnikami dwa, trzy i cztery, typu „Było dwóch/dwu autorów’’, to wynik analogii do konstrukcji: „Było pięciu (sześciu, siedmiu itd.) autorów’’. Wszystkie one realizują typowy dla męskoosobowych form liczebników polskich schemat składniowy:
czasownik w 3.os. lp. (r.n.) + D. liczebnika + rzeczownik w D. lm.

Analogiczna składnia dotyczy także liczebników od pięć wzwyż w rodzaju niemęskoosobowym, z jedną różnicą – liczebnik jest w M., por.: „Było pięć (sześć, siedem itd.) autorek’’.
Tylko zróżnicowane rodzajowo liczebniki dwa, trzy i cztery łączą się z pozostałymi składnikami zdania w związku zgody, tworząc odpowiednio konstrukcje składniowe:
męskoosobowe: „Dwaj (trzej, czterej) autorzy byli’’
niemęskoosobowe: „Dwie (trzy, cztery) autorki były’’

Te z kolei konstrukcje składniowe realizują typową dla polszczyzny kongruencję, czyli składnię zgody, między podmiotem, przydawką i orzeczeniem.
Składnia liczebników od pięciu wzwyż (czyli: czasownik w 3.os. lp. (r.n.) + liczebnik + rzeczownik w D. lm.) jest ekspansywna – jako typowa tylko dla liczebników. Dlatego powstały formy męskoosobowe typu: „Dwóch (trzech, czterech) autorów było’’ (w cz. teraźniejszym jest). Nie ma takich „nowych” form dla niemęskoosobowych form liczebników dwa, trzy i cztery, choć i one w historii polszczyzny się pojawiały. O formie orzeczenia było w konstrukcjach składniowych typu: „Trzy piękne córki było nas u matki’’ pisał S. Szober w Języku Polskim z 1928 r.
Alina Kępińska, dr hab., Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!