gadzina

 
gadzina
26.10.2012
Szanowni Państwo!
Interesuje mnie etymologia słowa gadzina. Zastanawiam się, czy jego pochodzenie jest faktycznie tak oczywiste, czy też stoi za nim jakaś większa tajemnica oraz czy historycznie słowo to faktycznie zostało użyte już w XVII wieku, czy też może znane i pisane było już wcześniej. Byłbym niezmiernie zobowiązany za odpowiedź.
Etymologia wyrazu gadzina jest stosunkowo prosta. Jest to wyraz ogólnosłowiański (por. np. czes. hadzina, ros. gádina, serb. gàdina, ukr. hádyna, bułg. gadina), kontynuant prasłowiańskiego *gadina. Ma przejrzystą budowę słowotwórczą: *gadъ- + -ina; tu formant -ina pełnił funkcję tworzenia rzeczowników zbiorowych; morfem główny *gadъ znaczył 'to, co budzi wstręt, obrzydzenie'. Prasłowiański wyraz *gadina znaczył więc 'coś wstrętnego, budzącego obrzydzenie; wąż, żmija; małe, pełzające lub szybko poruszające się stworzenia, gady, płazy, robactwo, pasożyty'.
W języku polskim jest poświadczony od XVI w. w postaci gadzina i znaczeniu 'zwierzę pełzające, jadowite, płaz, gad; wszelkie stworzenie budzące wstręt', przenośnie także 'człowiek podły, nikczemny'. Od średniowiecza w Małopolsce gadzina znaczy 'ogół zwierząt domowych; drób' por. J. K. Haur (1632-1707): „Gadzina folwarkowa, mianowicie kury, gęsie, indyki, kaczki, gołębie.”; „Kaczki chowają przy takim miejscu, gdzie niemało żabnej gadziny, któremi się jak kluskami pasą”.
Oto inne poświadczenia wyrazu: „gadzina ziemna 'bestiae terrae” (Jan Leopolita, XVI w.); „Izydor, gdy począł w Moskwie kazać, pojmali go; ale uciekł i więcej nie chciał tej gadzinie kazać” (A. Gwagnin, 1611 r.); „Nie masz gadziny jadowitej nad obmówce, niebezpieczniejszej nad pochlebcę, niewstydliwszej nad pasożyta” (Zabawy przyjemne i pożyteczne, 1769–77); „Leniwe pełzną po głazach gadziny” (C. Norwid); „Wyprażał nad ogniem gadziny z kożucha” (W. Reymont).
Zakres występowania wyrazu gadzina ulega w polszczyźnie stopniowemu zawężeniu.
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego