miejsce nie w zdaniu

miejsce nie w zdaniu
27.09.2007
Które z każdej pary zdań jest lepsze stylistycznie: „Pijał nie kawę, lecz herbatę” – „Nie pijał kawy, lecz herbatę”; „Nie chodzi o ciebie, ale o nią” – „Chodzi nie o ciebie, ale o nią”; „Rozważamy to w aspekcie nie naukowym, ale praktycznym” – „Rozważamy to nie w aspekcie naukowym, ale praktycznym”? Ogólnie problem dotyczy miejsca partykuły przeczącej w zdaniu: czy powinna się ona znajdować przed członem bezpośrednio zaprzeczanym, czy przed dłuższą całością?
Partykuła nie powinna stać przed członem zaprzeczanym, ale niekoniecznie bezpośrednio przed nim. To, do którego członu się odnosi, poznajemy po akcencie zdaniowym. W zdaniu „Pijał nie kawę, lecz herbatę” akcent pada na słowo kawę, w zdaniu „Nie pijał kawy, lecz herbatę” – na słowo kawy. W sumie więc na jedno wychodzi, gdyż w obu zdaniach ten samy wyraz jest w zasięgu negacji, tyle że w różnych formach fleksyjnych. To samo dotyczy pozostałych zdań wymienionych w pytaniu.
W tekście pisanym akcentów oczywiście nie słychać, wzrasta więc znaczenie szyku wyrazów i pewnych struktur składniowych, które pomagają odnieść partykułę do właściwego członu zdaniowego (takich np. jak nie X, lecz Y).
Z powyższego nie wynika, aby pozycja słowa nie przed wyrazem zaprzeczanym była dowolna. Można łatwo pokazać, że przesunięcie partykuły zmienia sens wypowiedzi, por. „Nie Jan zazdrości Marysi” (tylko ktoś inny), „Jan nie zazdrości Marysi” (wręcz przeciwnie), „Jan zazdrości nie Marysi” (tylko komuś innemu).
Mirosław Bańko, PWN
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego