morowy

 
morowy
1.03.2014
Szanowni Państwo,
zastanawia mnie, w jaki sposób słowo morowy z nacechowanego negatywnie zyskało dzisiejsze pozytywne znaczenie. Niestety nie udało mi się nigdzie znaleźć informacji na ten temat, być może mogliby Państwo pomóc?
Z wyrazami szacunku
W obu znaczeniach, które można zilustrować przykładami morowe powietrze (tzn. zaraźliwe) i morowy chłop (tzn. godny uznania), słowo to jest traktowane w słownikach jako wywodzące się z tego samego źródła – rzeczownika mór, spokrewnionego z mrzeć, a tym samym ze śmiercią. Znaczenie drugie, potoczne, jest późniejsze. Z ważniejszych słowników polszczyzny zanotował je pierwszy tzw. słownik warszawski w t. 2 z 1902 r., z kwalifikatorem przen. rub, z definicją: „niby nieznośny, w rzeczywistości jednak setny, jedyny, dzielny” i przykładem z Sienkiewicza: „Wszystko rycerze na schwał i chłopy morowe”. W słowniku Doroszewskiego znalazło się także znaczenie nieosobowe: „mocny, straszny, wielki; przyjemny”, zilustrowane prawie tam samo starymi cytatami. Ze Słownika gwar polskich Karłowicza (t. 3, 1903) wynika zaś, że nowe znaczenie słowa morowy było znane w gwarach. Być może tam miało swoje źródło.
Przejście od znaczenia związanego ze śmiercią do ogólnego wyrazu aprobaty nie wydaje się aż tak dziwne, jeśli przypomnieć inne przykłady, w których odniesienie do śmierci służy ekspresji i podkreśla solidność i nieodwołalność czegoś, por. nudzić się śmiertelnie lub zakochać się na śmierć. W podobny sposób, jak myślę, np. morowa dziewica – dawniej widmo zapowiadające zarazę lub inne nieszczęście – przekształciła się w morową pannę, znaną z powstańczej piosenki, por. „Każdy chłopaczek chce być ranny…/ Sanitariuszki – morowe panny”. Chociaż akurat w tej piosence morowe panny mają więcej wspólnego z morem, czyli śmiercią, niż w wyżej przytoczonym cytacie z Sienkiewicza.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!