Kto jest winny czego? Być winnym – kilka uwag o pochodzeniu frazy

 

Kto jest winny czego? Być winnym – kilka uwag o pochodzeniu frazy

22.07.2021

Proszę o szersze opisanie pod kątem etymologicznym znaczenia wyrażenia być winnym czegoś.

Dziękuję.

Z punktu widzenia składni mamy tu do czynienia z tzw. orzeczeniem imiennym, w którym predykatywne (w roli orzeczenia) użycie przymiotnika – orzecznika (np. Jan jest + mądry, Afrodyta była + piękna) zapewnia dołączenie słowa posiłkowego, które ma jedynie znaczenie gramatyczne (jak np. w czasie przyszłym czasowników niedokonanych: będę pisać/pisała). Nie możemy tu robić powtórek z gramatyki, ale warto przypomnieć o tej zdolności przymiotnika, nim ruszymy dalej. Orzeczenia tego typu spotykamy w najstarszych tekstach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, tyle że użyty w funkcji orzecznika przymiotnik ma tzw. odmianę prostą, rzeczownikową (w transliteracji: človĕkъ jeterъ ‘pewien’ ‘był’ bogatъ). Form typu: był wysok, mądr, bogat, zdrów, rad, wesół, pewien, winien itp. używano kiedyś w języku polskim powszechnie, dziś tylko niektóre pozostały w użyciu zasadniczo już tylko wyjątki, np.: jestem gotów przysiąc, bądź zdrów, jestem winien bratu sporo kasy ‘pieniędzy’). Zamiast tego używa się przymiotnika w odmianie złożonej, a więc: był wysoki, jestem zdrowy, jestem wesoły, byłem pewny, jestem winny itd. Z tego przydługiego wstępu wynika, że odpowiedzi na Pana wątpliwości należy szukać w znaczeniu przymiotnika i jego źródłosłowu. Prasłowiańskie *vina to ‘czyn, występek, wykroczenie przeciwko jakimś normom – prawa, moralności, obyczajności, religii’; to także: ‘to, co jest przyczyną zła, zgorszenia, co powoduje złe skutki’. Np. stare znaczenie grzechu, występku wobec przykazań Boga zachowało się w modlitwach codziennych, por. (…) odpuść nam nasze winy. W staropolszczyźnie wykształciło się także znaczenie ‘kara’ (pod winą przeklętstwa) i ‘grzywna’ (z winą dwiedzieście i siedm grzywien). Sam rdzeń wyrazu jest bardzo stary, w praindoeuropejskiej postaci dyftongicznej: pie *ṷe-n(a) → psł. *vina. Z tego słowa mamy w polszczyźnie przymiotnik (z przyrostkiem -ьn-, a więc: winien*vinьnъ, z ruchomym e; w odmianie złożonej *vinьnъjь dało winny) oraz czasownik winić(dawniej też winować) ‘obarczać winą, przypisywać winę komuś; obwiniać o coś’. Dla porządku dodajmy, że mamy homonim przymiotnikowy o postaci winny II (od słowa wino, np. ocet winny). W dawnej polszczyźnie przymiotnik winien miał zasadniczo znaczenie ‘należny, należyty, zobowiązany’ (znaczenie bliskie współczesnemu obsługiwał raczej przymiotnik winowaty: Jako mnie Piotr winowat półtory kopy; Nie płaci bogaty, płaci winowaty.).

Dość skomplikowany, długotrwały rozwój semantyczny winien/winny odzwierciedla się na poziomie interesujących Panią relacji składniowych. A) Proste przyznanie się do winy (lub uznanie winy kogoś) nie wymaga żadnego uzupełnienia; por. np.: jestem winien/winny, winien!/winny!/winna!; czasem wskazuje się na przedmiot winy, wyrażany albo frazą nominalną w dopełniaczu (był winien wypadku drogowego; są winni zaniedbań) lub w celowniku (Ona temu winna…), albo zdaniem podrzędnym (np.: X. jest winny, że nie ustąpił pierwszeństwa przejazdu.). B) Stare znaczenie związane ze stanem zobowiązania, długu, powinności na czyjąś rzecz (winien + coś) ilustrują konteksty: Ile jestem winien? Sto złotych? (pot. też: Co jestem winien?); Winna jestem Państwu przeprosiny i wyjaśnienie przyczyn mojej nieobecności. Winniśmy księdzu dozgonną wdzięczność. Frazę biernikową może zastąpić zdanie niefinitywne oparte na bezokoliczniku (tradycyjnie – dopełnienie bezokolicznikowe): Ktokolwiek wie o losie zaginionego dziecka, winien natychmiast zawiadomić najbliższy posterunek policji. W dawnej polszczyźnie trafiała się też rekcja przyimkowa, typu: winny + do czegoś, por.: Nie były winne do ceremonii obrzezania inne narody. Nie ulega wątpliwości, że na rodzaje składniowej łączliwości interesującej Pana konstrukcji miały też wpływ jednostki bliskoznaczne, które były w równoległym użyciu, por. zobowiązany do czegoś.

Dziękuję za ciekawe pytanie.

Kazimierz Sikora, Uniwersytet Jagielloński
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego