pierwszy dżentelmen

 
pierwszy dżentelmen
4.10.2005
Żona prezydenta określana jest mianem pani prezydentowa lub czasem pierwsza dama. Załóżmy, że prezydentem jest kobieta. Czy istnieje odpowiednik powyższych określeń, określający męża pani prezydent? Czy określenia te należy pisać z wielkiej litery?
Ponieważ na całym świecie głową państwa (prezydentem) jest najczęściej mężczyzna, to określenie jego żony jako pierwszej damy (ang. the first lady) weszło – jako kalka – do słowników wielu języków.
Pełnienie funkcji prezydenta przez kobietę nie jest na tyle częste (i dawne), by wytworzył się zwyczaj nazywania w podobnie wytworny sposób jej męża. O mężach kobiet pełniących prestiżowe funkcje publiczne (np. królowej, ambasador) po polsku mówi się małżonek wraz z pełnym tytułem przysługującym jego żonie, np. małżonek Jej Królewskiej Mości.
Obecnie mamy w Polsce taką sytuację, że kandydatką na prezydenta jest kobieta i być może jej męża trzeba będzie stosownie nazywać. W jednym z programów telewizyjnych, w którym brali udział małżonkowie kandydatów na prezydenta, męża pani Henryki Bochniarz dziennikarze nazywali pierwszym dżentelmenem. Nieco – jak to odebrałam – żartobliwie, bo pod wyraźnym wpływem stereotypu męskiej dominacji.
Myślę jednak, że określenie to jest trafne. Zarówno słowo dama, jak i odpowiadające mu poniekąd w odniesieniu do mężczyzny słowo pochodzenia angielskiego dżentelmen (chociaż brzmiące bardziej obco, bo przyswojone przez polszczyznę dopiero w 2 poł. XIX wieku, podczas gdy słowo dama, przeniesione bezpośrednio z francuskiego, używane było w języku polskim już w wieku XVII), mają podobne konotacje kulturowe. Kojarzą się mianowicie z pewną wytwornością, wyższymi sferami, życiem niecodziennym, związanym z pełnieniem prestiżowej funkcji w państwie oraz szacunkiem obywateli.
Oprócz więc pary słów pani prezydentowamałżonek pani prezydent możliwa jest para: pierwsza damapierwszy dżentelmen. Pisownia małymi literami, ale dopusz-czalna jest też – gdy istnieje potrzeba komunikacyjna wyrażenia szacunku – literami wielkimi.
Małgorzata Marcjanik, prof., Uniwersytet Warszawski
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego