protetyczne że

 
protetyczne że
27.12.2012
Mam pytanie dotyczące zdań ze Słownika wyrazów trudnych i kłopotliwych (ss. 362–363):
Kiedy żeśmy przyszli nad morze, pogoda zaczęła się psuć.
Dopiero żeście przyszli i już chcecie uciekać?

Czy zdanie te byłyby prawidłowe w takiej formie:
Kiedyżeście przyszli nad morze?
Dopierożeście przyszli i już chcecie uciekać?

Prawidłowe jest przecież inne zdanie:
Gdzieżeście się podziewali tyle czasu?
Cząstka -że obecna w czterech pierwszych Pana przykładach pełni funkcję protetyczną: jest podpórką dla końcówki czasu przeszłego czasownika. Natomiast w ostatnim przykładzie -że jest dwuznaczne: można przypisać mu funkcję protetyczną bądź funkcję emfatyczną (wyłącznie tę drugą pełniłoby -że w zdaniu: „Gdzież się podziewał tyle czasu?”). Uważam, że dla podkreślenia różnych funkcji cząstki -że lepiej zapisywać ją różnie. W związku z tym ostatni przykład zapisałbym dwojako: „Gdzieżeście się podziewali tyle czasu?” (w znaczeniu: 'Gdzie u licha tak długo byliście?') lub „Gdzie żeście się podziewali tyle czasu?” (w znaczeniu: 'Gdzie byliście tak długo?').
Warto zauważyć, że zakres występowania emfatycznego -że jest wyraźnie inny niż protetycznego -że. To pierwsze pojawia się regularnie po formach trybu rozkazującego, np. idźże, mniej regularnie po formach niektórych zaimków, partykuł i wykrzykników, np. dokądże, bodajże, dalejże. To drugie występuje regularnie z czasownikami w czasie przeszłym, ale zawsze w prepozycji i z obligatoryjną niezerową końcówką osobową, czyli tylko w 1. i 2. osobie, np. (My) żeśmy przyszły, nie (Ona) że przyszła.
Poza tym zupełnie inna jest charakterystyka stylistyczna tych dwóch -że i różne są ich oceny normatywne. Emfatyczne -że ma charakter retoryczny i jest nacechowane książkowością, protetyczne -że ma natomiast charakter potoczny i bywa czasem kwestionowane jako błąd językowy (zamiast „My żeśmy przyszły” radzi się mówić „Myśmy przyszły” lub „Przyszłyśmy”).
W Słowniku wyrazów trudnych i kłopotliwych biorę w obronę protetyczne -że, pokazując, że czasem trudno je wyeliminować bez zmiany stylu wypowiedzi i że – co ważniejsze – protetyczne -że ułatwia zachowanie tradycyjnej ruchomości polskich końcówek osobo-liczby w czasie przeszłym. Trudno dzisiaj od rodaków oczekiwać, by mówili: „Dopieroście przyszli i już chcecie uciekać?” – zdania takie są odbierane jako właściwe polszczyźnie gwarowej. Po wstawieniu protetycznego -że – „Dopiero żeście przyszli…” – zachowują charakter potoczny, ale nie kojarzą się z ludowością.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!