rzeczowniki na -nia

 
rzeczowniki na -nia
18.10.2006
Dzień dobry.
Moje pytanie dotyczy zasadności odmieniania słowa dafnia w dopełniaczu l.mn. jako dafni, czyli bez podwójnego i na końcu (wbrew zasadzie, że rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone na -ia tworzą D. l. mn. na -ii, o ile mają pochodzenie obce). Tak na przykład odmieniamy podobnie brzmiące terminy biologiczne: huernii, urolagnii, beckmannii itp. Zaś dafnia w istocie pochodzi z n.-łac.
Dziękuję.
Wybór końcówki dopełniacza liczby mnogiej rzeczowników żeńskich (, -i, -y, -ii, -ji) umotywowany jest w zasadniczej mierze fonetycznym zakończeniem tematu fleksyjnego (miękkim bądź twardym). Rzeczowniki twardotematowe, rzeczowniki zakończone na -ja i nazwy z sufiksem -ini, -yni mają końcówkę zerową, por. desek, żmij, gospodyń. Rzeczowniki miękkotematowe, poza hipokorystykami (spieszczeniami) typu ciocia, mamusia i miękkotematowymi zakończonymi na pojedynczą spółgłoskę (pustynia, ziemia), oraz rzeczowniki zakończone na -ea, -ua, -oa przybierają w dopełniaczu liczby mnogiej końcówkę -i (dodatkowo motywację tę może wspierać czynnik słowotwórczy – rzeczowniki z przyrostkiem -nia w mianowniku liczby pojedynczej mają w dopełniaczu liczby mnogiej zawsze -i, np. kłótnia – kłótni). Końcówka -y charakterystyczna jest dla tych rzeczowników, których temat zakończony jest na spółgłoskę historycznie miękką, lecz później stwardniałą – np. cz, sz, ż (rzecz – rzeczy), choć istnieją od tej reguły wyjątki (niektóre takie rzeczowniki przybierają końcówkę zerową, np. kasz, prac). Natomiast końcówki -ii, -ji są charakterystyczne dla rzeczowników obcych zakończonych w M. lp na -ia, -ja z poprzedzającą spółgłoską, a w istocie dla takich wyrażeń, których zakończenie tematu jest zmiękczone przez [j] realizowane w piśmie jako i bądź j. Cechą charakterystyczną tej grupy jest synkretyzm dopełniacza liczby pojedynczej i mnogiej.
W wyrażeniu dafnia litera i nie jest znakiem zmiękczenia, lecz miękkości (tego i w istocie nie wymawiamy). Fonetycznie słowo to zapisuje się przez [ń] ([dafńa]). Zakończenie jego tematu jest więc miękkie. A skoro tak, to końcówka dopełniacza liczby mnogiej powinna mieć postać -i (i tak właśnie jest), w przeciwieństwie do takich wyrazów jak beckmannia [beckman’ja], mania [man’ja], monotonia [monoton’ja], przybierających ze względu na obecność miękczącej joty końcówkę -ii. Wyraz dafnia w wymowie zachowuje się tak, jakby był wyrazem rodzimym, co m.in. świadczy o jego zadomowieniu na gruncie polskim.
Reguła przytoczona w pytaniu, choć często umieszczana w wydawnictwach poprawnościowych, nie do końca odpowiada prawdzie. Nie chodzi bowiem w takich przypadkach o pisownię, lecz o wymowę.
Piotr Sobotka, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!