wcale i w ogóle

 
wcale i w ogóle
5.11.2008
Szanowni Państwo,
mam pytanie odnośnie słów wcale i w ogóle. Czy słowo wcale ma wydźwięk negacji? Spotkałem sie w literaturze z jego użyciem jako synonimu wyrażeń w całości lub całkiem, dopiero użycie (lub nie) z przeczeniem określało zabarwienie frazy (negacja lub nie) np. „Dziura była wcale duża”.
Podobnie z wyrażeniem w ogóle. Literalnie znaczenie raczej powinno być według mnie zbliżone do ogólnie.
Pozdrawiam serdecznie,
Michał Brandt
Na wstępie wyjaśnienie historyczne: przysłówek wcale jest wyrazem złożonym z przyimka w oraz cale, tj. formy Msc. lp. przymiotnika cał, cało (współcześnie zachowanego tylko w tzw. odmianie zaimkowej cały, całe). Przez długi czas utrzymywała się pisownia rozłączna w cale. Pierwotne jego znaczenie to ‘w całości, nienaruszenie, bez szwanku’, por. np. „Weź pieprzu w cale”, tzn. ‘w całości’, czyli ‘niemielonego’; „Owce uszły w cale”, tzn. ‘bez szwanku’, „Tu wszystko jest w cale i nic Turcy nie naruszyli”, tzn. ‘w całości, bez szwanku, nienaruszone’.
Następnie znaczenie wyrazu – który stopniowo tracił związek z przymiotnikiem cał(y) – ulegało modyfikacjom, por. 1) ‘zupełnie, całkowicie’, np. „Wcale bitwę przegrał; wcale jestem twój sługa”; zachowane do dziś tylko w kontekstach z negacją, np. nie widać go wcale, wcale nie jest taki zły; 2) ‘nic podobnego, właśnie, że nie’ w odpowiedziach typu: „Źle się czujesz? – Wcale nie!”; „Zwariowałeś? – Wcale nie!”; 3) ‘bynajmniej’, np. „Nie twierdzę wcale, że to ty powiedziałeś”; 4) ‘dość’, np. „Wcale ładna dziewczyna”. Podwojone wcale, wcale ma znaczenie ‘zupełnie dobrze’, np. „Wyglądała wcale, wcale”. Ostatnie trzy znaczenia są charakterystyczne dla potocznej odmiany polszczyzny.
Przysłówek w ogóle (składający się z przyimka w oraz ogóle – formy Msc. lp. rzeczownika ogół) ma znaczenia: 1) ‘ogólnie, ujmując rzecz w całości, uogólniając; podsumowując’, np. „W ogóle to spotkanie było udane”; „W ogóle to wypracowanie było dobre”; 2) ‘całkiem, całkowicie’, np. „On w ogóle się nie wstydził”; „Czy w ogóle nie będzie padać?”. Ponadto w użyciu, zwłaszcza w potocznej odmianie polszczyzny, są dwa frazeologizmy: i w ogóle, np. „Źle się czuje i w ogóle”, „Ma same dwóje i w ogóle” (występujący na końcu wypowiedzi, informujący o tym, że można by jeszcze wiele powiedzieć na dany temat, ale rezygnujemy z tego), oraz i w ogóle, i w szczególe (wyrażenie informujące o tym, że wypowiedź dotyczy zarówno spraw ogólnych, jak i szczegółowych).
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
zgłoś uwagę
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe Słowo Roku 2020

Przyłącz się do V edycji plebiscytu PWN i zgłoś swoją propozycję.
UWAGA! Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe, ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!
Powiedz o plebiscycie swoim znajomym.

Głosy można oddawać do
30 listopada 2020 r.

Wyślij
Weź udział w akcji „Młodzieżowe Słowo Roku 2020”!