zagramaniczna kożelanka

 
zagramaniczna kożelanka
16.09.2013
Czy istnieje jakiś uczony wyraz (coś jak paronim czy afektonim) określający wyrazy typu zagramaniczny, stety, kożelanka – czyli takie, które nie mają wstępu do słowników, ale używane są dość powszechnie, przy czym niemal wyłącznie z przymrużeniem oka?
Czy wymieniony wśród przykładów wyraz zagramaniczny rzeczywiście jest tylko takim żartem językowym, czy wpierw był „wyrazem na serio” (np. w jakiejś gwarze)?
Problem, który został poruszony w pytaniu, dotyczy dowcipu językowego (komizmu językowego). Komizm słowny to świadome działanie wykorzystujące środki lingwistyczne, mające na celu wywołanie reakcji u odbiorcy, skierowanie jego uwagi na dany przedmiot czy zjawisko. To, jak taki dowcip językowy zostanie przyjęty, jak zaistnieje, zależy od kompetencji językowej odbiorcy. O dowcipie językowym traktuje m.in. powstała kilkadziesiąt lat temu, ale do dzisiaj aktualna, praca D. Buttler Polski dowcip językowy (Warszawa 1968).
Modyfikacja postaci wyrazów jest jedną z metod osiągania dowcipu językowego. Należy zaznaczyć, że przykłady nie są powtarzalne. Te zawarte w pytaniu powstały przy użyciu właśnie tej metody. Nie wchodzi tu w grę inna metoda osiągania dowcipu, czyli używanie do tego celu innych odmian języka, m.in. gwar. W gwarach występują wszystkie wymienione wyrazy, mają realizacje dostosowane do systemu danej gwary, ale nie zanotowano tego typu form.
Wchodzenie wyrazów z języka ogólnego do innych odmian polszczyzny polega na przystosowaniu form wyrazowych do norm tych odmian. W gwarach zachodzą przekształcenia systemowe, np. mazurzenie, realizacja samogłosek, np. gazyta, fłorsa (od ogólnopol. forsa), śpitol (ogólnop. szpital). Oprócz zmian systemowych mamy do czynienia ze zmianami o charakterze leksykalnym, np. upodobnieniami, rozpodobnieniami, przestawkami, uproszczeniami, rozszerzeniami. Ważną rolę w powstawaniu przekształceń odgrywa etymologia ludowa, bazująca w dużej mierze na grze skojarzeń, będąca próbą swoistego oswojenia zwłaszcza obco brzmiącego wyrazu. A oto kilka przykładów (nie pokazujemy tu systemowych zmian) realizacji wyrazów z języka ogólnego w gwarach:
  • adwent: adwemt, adwamt, adweńt, adwańt, adwient, andwent, andwient, agwent, agwańt, agwient, angwet, angwiet, anwent, anwieńt, angient, hadwent, hadwient, hagwent, hagwient, jadwent, jadwamt, jadwient, jandwieńt, jagwent, jagweńt, jagwient, jagwieńt, jegwient, janwient, jangwient, jangient, janwient, jamwient, jenwient
  • elementarz: elemantarz, elimentarz, alementarz, alemantarz, alamentarz, alamantarz, alimentarz, alimantarz, lamentarz, lamantarz, limentarz, lewentarz, halamentarz
  • inżynier: inżenier, inzinier, jenzinier, indzinier, indzimier, indzimir, indzinierz, ingżenier, nizinier, nizijer, nizinijer, nizijor, izinier, izinior, izimier, idzimir, idzimierz, mizijer, lizynier, lizimir, lindzimierz
  • reneta 'odmiana jabłek': ryneta, rynyta, raneta, ranata, raneta, roneta
Barbara Grabka, Instytut Języka Polskiego PAN
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe słowo roku 2019

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe słowo roku 2019. 
Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!

Pobierz bezpłatny e-book
„Pułapki ortografii"
prof. Jerzego Bralczyka!

Uwaga, do ebooka zostały dołączone informacje handlowe w rozumieniu ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, toteż jego zamówienie wymaga wyrażenia poniższych zgód.

Wyślij

Weź udział w akcji „Młodzieżowe słowo roku 2019” i odbierz darmowy e-book!