Za

Słownik języka polskiego PWN

za-
1. «przedrostek tworzący czasowniki pochodne, wyrażający: osiągnięcie skutku czynności, największe nasilenie czynności lub stanu, np. zabić, zamrozić, chwilowy przejaw czynności, np. zabeczeć, uwydatnienie początku czynności lub stanu, np. zachorować, zamieszkać, umieszczenie czegoś wewnątrz czegoś, np. zagrzebać, pokrycie lub zapełnienie czymś jakiejś powierzchni, np. zadrukować, przekroczenie dopuszczalnych granic czynności, np. zasiedzieć się, lub osiągnięcie granicy przestrzennej, np. zabrnąć, zajść»
2. «przedrostek tworzący czasowniki pochodne od innych części mowy, np. zabagnić, zabezpieczyć»
3. «część składowa przymiotników i rzeczowników utworzonych od wyrażeń przyimkowych, np. zaalpejski, zaduszny, zaduszki»
człowiek za burtą «hasło alarmowe na łodzi, statku wzywające do ratowania tonącego»
dodatek rozłąkowy, dodatek za rozłąkę «dodatkowa kwota wypłacana pracownikom, którzy zostali tymczasowo przeniesieni do pracy w innej miejscowości, z dala od rodziny»
głos za, głos przeciw «indywidualna decyzja głosującego świadcząca o jego poparciu lub braku poparcia dla kandydata, wniosku, uchwały itp.»
ścieg za igłą «ścieg służący do łączenia dwóch kawałków tkaniny»
uznać za zmarłego «wydać orzeczenie sądowe stwierdzające, że osoba zaginiona może być uważana za nieżyjącą»
wet za wet «odpłacenie złem za zło»
za I
1. «przyimek tworzący wyrażenia komunikujące, że osoba lub rzecz znajduje się po przeciwnej stronie danego obiektu niż obserwator, np. Za katedrą wisiał orzeł w koronie., albo dalej niż obiekt, z którego pozycją jest porównywana, np. Stała w kolejce za starszym małżeństwem., lub niżej od tego obiektu w jakiejś hierarchii, np. Na liście rankingowej nasza klasa zajmowała drugie miejsce tuż za klasą matematyczną.»
2. «przyimek tworzący wyrażenia komunikujące, że ktoś lub coś posuwa się z tyłu danej osoby lub danego pojazdu, np. Autobus jechał za ciężarówką.»
3. «przyimek tworzący wyrażenia komunikujące, że ktoś lub coś znajduje się na zewnątrz danego obszaru albo przemieszcza się do miejsca położonego na zewnątrz niego, np. Nasze dzieci od dawna mieszkają za miastem.»
4. «przyimek przyłączający nazwę części ciała lub rzeczy, którą ktoś chwycił, np. Złapał chłopca za rękę.»
5. «przyimek przyłączający określenie przedmiotu transakcji, np. Dostała niewielkie honorarium za książkę., albo kwoty, którą ktoś zapłacił lub przyjął z tytułu jakiejś transakcji, np. Kup sobie loda za dwa złote.»
6. «przyimek tworzący wyrażenia wskazujące przyczynę jakiegoś zachowania, np. Pogniewała się na niego za spóźnienie., lub cel, warunki oraz sposób wykonania czynności, np. Modlili się za syna.»
7. «przyimek tworzący wyrażenia komunikujące o powtarzających się okolicznościach, które pociągają za sobą charakteryzowany skutek, np. Zdałem egzamin już za drugim podejściem.»
8. «przyimek tworzący wyrażenia wskazujące osobę, która miała robić to, co robi zamiast niej ktoś inny, np. Pójdź za mnie na to spotkanie., lub komunikujące, że ktoś robi czegoś bardzo dużo, przez wskazanie na liczbę osób, która zazwyczaj wykonuje daną czynność, np. Pracował za dwóch.»
9. «przyimek tworzący wyrażenia określające czas, po upływie którego nastąpi dane zdarzenie, np. Za dziesięć minut odjeżdżamy., lub jaki pozostał do danego punktu czasowego, np. Za kwadrans wybije północ.»
10. «przyimek tworzący wyrażenia określające czasy, w których nastąpiło dane zdarzenie, np. Za Kazimierza Wielkiego powstała Akademia Krakowska.»
11. «przyimek tworzący wyrażenia komunikujące o następowaniu po sobie takich samych czynności, zdarzeń lub odcinków czasu, np. Upływa dzień za dniem.»
12. «przyimek tworzący wyrażenia nazywające okres obejmujący stan rzeczy, o którym mowa, np. Nie zapłaciła pani czynszu za styczeń.»
13. «przyimek przyłączający określenie właściwości lub roli przypisywanej osobie albo rzeczy, np. Przez pomyłkę uznano go za złodzieja.»
14. «przyimek przyłączający nazwę przedmiotu uczuć lub upodobań, np. Szalał za nią.»
za II «przysłówek komunikujący zbyt wielkie natężenie cechy, np. za duży, za ciężki»
za młodu «w młodości»
za pośrednictwem «korzystając z czegoś»
żal za grzechy «w religii chrześcijańskiej: skrucha po popełnieniu grzechu, będąca warunkiem jego odpuszczenia»

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

za
za-

Porady językowe

za kierownicą - za kierownicę
12.02.2002
Tym razem interesuje mnie kierownica - można siąść za kierownicą (za czym, jak za biurkiem), a jak jest z wsiadaniem za kierownicę - czy można wsiąść do samochodu za kierownicę?
za opłatą - za opłatę
21.01.2002
Która forma jest poprawna: udostępniać coś za miesieczną opłatą czy ...za miesięczną opłatę? Jak można ująć tę myśl najpoprawniej?
Za tym rokiem
11.09.2018
Dzień dobry,
Szanowna poradnio,
Dziękuję za pomoc.
Proszę o odpowiedź czy przyimek za może oznaczać, być synonimem „za tym + okres czasu”. Za tym rokiem, za tym tygodniem itp. jako za rok, za tydzień w jakimkolwiek kontekście czy będzie to niepoprawne? Wydaje się, że potocznie tak się mówi i myśli więc powinno zostac dodane takie znaczenie do słownika?

Pozdrawiam

Ciekawostki

Brać coś za dobrą monetę
Czyli: brać czyjeś słowa i czyny poważnie, nie widząc, a czasem nie chcąc w nich widzieć fałszu, ironii, czy złych zamiarów. Węsząc wszędzie zło, widzimy złe monety w dobrych, a zbytnia podejrzliwość nie popłaca i życie utrudnia.
Chwycić byka za rogi
Czyli: wziąć się do rzeczy od razu, też: zacząć od najtrudniejszej części zadania. Starożytny wódz Demetrios mówił Filipowi Macedońskiemu, że tylko łapiąc byka za oba rogi, można go ujarzmić.
Mówimy „Pierwsze koty za płoty”, mając na myśli to, że po pierwszych próbach przezwyciężenia jakichś trudności, często nieudanych, następne będą łatwiejsze.
Mówimy „Za mundurem panny sznurem”, mając na myśli to, że dziewczynom i młodym kobietom podobają się wojskowi.
Mówimy „Co za dużo, to niezdrowo”, mając na myśli to, że przesada pociąga za sobą niekorzystne skutki.
Mówimy „Czym skorupka za młodu nasiąknie,tym na starość trąci”, mając na myśli to, że ujemne cechy nabyte w młodości nie dają się później wykorzenić.
Mówimy „Nie opłaci się skórka za wyprawkę”, „Niewarta skórka wyprawki” itp., jeśli coś nie jest warte włożonego w to wysiłku. Budować samemu! Nie opłaci się skórka za wyprawkę, lepiej zapłacić fachowcom i spać spokojnie. (Od dawnego znaczenia słowa „wyprawka”, nawiązującego do czasownika „wyprawić” ).
Za pięć dwunasta
Czyli: najwyższa pora, ostatnia chwila; też: w ostatniej chwili. Dwunasta, zwłaszcza w nocy, a o tej dwunastej chyba mowa, to moment przełomowy. Jest dwunasta w nocy, inaczej dwudziesta czwarta, a potem już nie ma dwudziestej czwartej pięć, tylko zero zero pięć.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... za prawdziwego przyjaciela ludzi wszelakiego wyczynu. Premier ostatnio najwyraźniej idzie za ciosem, bo skończywszy zaoczną podbudowę psyche Małysza, przyjął delegację świata...
  • ... mieć dla nich czasu. Najpierw kobieta ma pracę, potem wychodzi za mąż, wreszcie rodzi dziecko i wraca do pracy, a dzieckiem...
  • ... werdykt kolegium. Nie od rzeczy byłoby także, by została przeproszona za stargane nerwy i stracone pieniądze.
    Kładąc zdjęcia na kolegialnym stole...

Encyklopedia PWN

za
[dza],
w feudalniej Japonii stowarzyszenia kupieckie, pocz. związane z klasztorami i świątyniami.
Za Zasługi dla Republiki Austrii, Odznaka Honorowa, niem. Das Ehrenzeichen für Verdienste um die Republik Βsterreich,
odznaczenie austr. o randze orderu;
Za Zasługi dla Ojczyzny, Order, ros. Ordien Za zasługi pieried Otieczestwom,
najwyższe odznaczenie Federacji Ros.;
dolina reglowa w Tatrach Zachodnich, między Pośrednim Wierszykiem z Jasiowymi Turniami a Samkowym Grzbietem i Jatkami;
Za Siedmiu Progami, Jaskinia, Wielka Wysoka Jaskinia, Jaskinia Wysoka–Za Siedmiu Progami,
krasowy system jaskiniowy w Tatrach Zachodnich, ponad górną częścią wąwozu Kraków;

Synonimy

za (kimś na liście)
za (kimś trzymać się)
za (miastem, granicą)
za (określoną sumę)
za (coś płacić)
za (coś kogoś lubić)
za (kaucją, czyjąś zgodą)
za (okupacji)
za (dzień za dniem)
za (ciężki, długi)
za (czymś być)
mieć za nic (kogoś, coś)
mieć za złe (komuś coś)
za plecami (czyimiś)
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Młodzieżowe słowo roku 2019

Zapraszamy do udziału w plebiscycie na Młodzieżowe słowo roku 2019. 
Zgłoszone słowo nie musi być nowe, slangowe ani najczęstsze. Doceniamy istotność tematu oraz kreatywność języka!

Pobierz bezpłatny e-book
„Pułapki ortografii"
prof. Jerzego Bralczyka!

Uwaga, do ebooka zostały dołączone informacje handlowe w rozumieniu ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, toteż jego zamówienie wymaga wyrażenia poniższych zgód.

Wyślij

Weź udział w akcji „Młodzieżowe słowo roku 2019” i odbierz darmowy e-book!