nie

Wielki słownik ortograficzny

Nie (tygodnik) ndm
nie
nie powinien, nie powin•na, nie powin•no; nie powin•ni, nie powin•ny (tego uczynić)
nie winien, nie win•na, nie win•no (czegoś: przestępstwa, pieniędzy)
nie-Aleksan•drostwo nie-Aleksan•drostwa, B.= D., o nie-Aleksan•drostwu ,
nie bez•piecz•niej: nie bezpieczniej, ale za to z dobrą ochroną
nie bez•piecz•niej•szy: wcale nie bezpieczniejszy niż wcześniej
nie blisko (lecz daleko)
nie bogaty (lecz biedny)
Nie-Boska komedia (tytuł) Nie-Boskiej komedii, Nie-Boską komedię
nie chciany (lecz narzucony)
nie codzien•nie (nie każdego dnia): nie codziennie taka okazja
nie dane (komuś): nie dane mu było zginąć (ale: premia niedana bez powodu)
nie domagać się (czegoś)

Słownik języka polskiego

nie-
1. «pierwszy człon przymiotników złożonych oznaczający zaprzeczenie lub znaczne albo małe nasilenie danej cechy, np. nieczytelny; niesłodki»
2. «pierwszy człon przymiotników złożonych pochodzących od czasowników, oznaczający niemożliwość realizacji tego, co oznacza podstawowy czasownik, np. niezniszczalny»
3. «pierwszy człon imiesłowów przymiotnikowych odnoszących się do jakiejś stałej cechy, właściwości lub nazywających jej nosicieli, np. nietłukący, niepocieszony»
4. «pierwszy człon rzeczowników złożonych, oznaczający brak lub przeciwstawność tego, co oznacza rzeczownik podstawowy, np. nieład, niechrześcijanin»
5. «pierwszy człon rzeczowników złożonych stanowiących nazwę wykonawców czynności lub nosicieli cech, np. nierób, niemowa»
6. «pierwszy człon rzeczowników odsłownych na -nie, -cie, oznaczający ich zaprzeczenie, np. nielubienie, nieprzybycie»
7. «pierwszy człon przysłówków utworzonych od zaprzeczonych przymiotników, np. niedobrze, albo od imiesłowów czynnych lub biernych, np. nieintersesująco, niewyszukanie»
8. «pierwszy człon zaimków i liczebników mających zupełnie inne znaczenie z przeczeniem nie i bez przeczenia, np. nieco, niejeden»
9. «pierwszy człon czasowników pochodnych od podstaw dziś nieużywanych lub rzadkich, np. niedomagać»
10. «pierwszy człon wyrazów utworzonych za pomocą różnych sufiksów od połączeń nie- z innymi wyrazami lub od wyrazów podstawowych mających nie- w swoim składzie słowotwórczym, np. niemowlęcy, nieśmiertelnik»
dowód nie wprost, dowód pośredni, dowód apagogiczny «dowód polegający na wykazaniu, że zaprzeczenie tezy prowadzi do wniosku sprzecznego z założeniem bądź też z jakimś twierdzeniem prawdziwym»
nie I
1. «partykuła występująca przed głównym składnikiem zdania lub równoważnikiem zdania, zmieniająca jego treść na przeciwną, np. Nie kupiliśmy tego mieszkania.»
2. «partykuła poprzedzająca określony składnik zdania, wykluczając w ten sposób z zakresu treści zdania to, do czego ten składnik się odnosi, np. Nie z zazdrości to zrobił.»
3. «partykuła negująca wcześniejszy sąd. np. Jedni lokatorzy sami remontują mieszkania, inni nie.»
4. «partykuła używana w pytaniach, kiedy mówiący liczy – w zależności od znaczenia pytania, jego kontekstu – na odpowiedź twierdzącą lub przeczącą, np. Nie mylisz się czasem?»
5. «partykuła używana w pytaniach wyrażających jakąś propozycję lub prośbę, np. Nie poszlibyśmy do kina?»
6. «partykuła poprzedzająca czasownik w zdaniach wykrzyknikowych i pytaniach retorycznych, podkreślając, jak wielu przedmiotów lub stanów rzeczy dotyczy, to o czym mowa, np. Co się nie najeździła tymi pociągami!»
7. «partykuła używana w pytaniach retorycznych dla podkreślenia, że prawdziwość tego, o czym mowa, jest oczywista, np. Czyż zdrowie nie jest najważniejsze?»
8. «partykuła używana w pytaniach wyrażających zdziwienie, że nie nastąpiło to, o czym jest mowa, np. Nie powiedziałeś mi o tym wcześniej?»
9. «partykuła wykluczająca zależność między przedmiotami lub stanami rzeczy wyrażoną w danym zdaniu, np. Ojciec był nie wyższy od matki.»
10. «partykuła podkreślająca, że dana osoba, dany obiekt lub stan rzeczy są pozbawione jakiejś cechy lub przysługuje im ona w małym stopniu, np. Egzaminy zdawał nie najlepiej.»
11. «partykuła używana, aby odpowiedzieć na pytanie rozstrzygnięcia, np. Kupiłeś sobie garnitur? – Nie.»
12. «partykuła używana, aby odrzucić sąd rozmówcy lub jego propozycję albo żeby odmówić spełnienia jego prośby lub polecenia, np. Zostań u nas na kolacji! – Nie, dziś nie mogę.»
13. «partykuła poprzedzająca korektę lub autokorektę tego, co zostało powiedziane wcześniej, np. Wrócę w niedzielę, nie, w poniedziałek.»
14. «partykuła używana z intonacją pytającą na końcu zdania twierdzącego, kiedy mówiący oczekuje aprobaty tego, co powiedział, np. Cieszysz się z tego, nie?»
15. «partykuła używana jako wypowiedzenie wykrzyknikowe dla wyrażenia emocji, zwykle na widok czegoś niespodziewanego, np. Nie! Przecież to mój kumpel ze szkoły!, lub w celu powstrzymania kogoś przed jakimś działaniem, np. Nie! Zostaw ją w spokoju.»
nie II
1. «spójnik występujący między identycznymi formami tego samego wyrazu, tworząc połączenie wyrażające niepewność mówiącego co do charakterystyki przedmiotu, stanu rzeczy lub wyrażające wahanie, jak postąpić, np. Pies nie pies, wygląd ma nietypowy., albo komunikujące, że niezależnie od tego, czy ten wyraz przekazuje informację prawdziwą, należy zaakceptować to, o czym mowa w bezpośrednim kontekście tego połączenia, np. Strach nie strach, ale iść do dentysty musisz.»
2. «spójnik występujący między dwoma rzeczownikami, komunikujący, że osoba lub rzecz należąca do zakresu drugiego rzeczownika ma wyróżniające się cechy wskazane przez pierwszy rzeczownik, np. Diabeł nie dziewczyna.»
nie ma
1. «w połączeniu z nazwami czynności, stanów, cech tworzy zwroty oznaczające nieprzejawianie się, nieistnienie czegoś»
2. «w połączeniu z nazwami osób, przedmiotów tworzy zwroty oznaczające nieobecność w danym miejscu, nieistnienie»
3. «w połączeniu z określeniami czasu lub miejsca tworzy zwroty oznaczające brak czasu, miejsca, nieosiągnięcie danego punktu czasowego»
4. «tworzy wyrażenia oznaczające, że ktoś lub coś z pewnością nie istnieje»
niemal nie «przysłówek komunikujący, iż to, o czym jest mowa, ma miejsce w tak małym stopniu, że niewiele brakuje, żeby nie nastąpiło, np. Niemal nie mogła oddychać.»
prawie nie «przysłówek komunikujący, iż to, o czym jest mowa, ma miejsce w tak małym stopniu, że niewiele brakuje, żeby nie nastąpiło»
go «gra strategiczna dla dwóch osób, polegająca na otoczeniu swoimi pionami jak największego terytorium na planszy»
im «składnik spójnika złożonego im..., tym..., komunikującego taką zależność między dwiema zmianami, że jeżeli jedna zmiana zachodzi w pewnym stopniu, to druga dokonuje się również w tym samym stopniu, np. Im szybciej skończysz, tym dłużej będziesz odpoczywać.»
jej, jejku «wykrzyknik wyrażający spontaniczną reakcję emocjonalną»
mu «wyraz naśladujący dźwięk wydawany przez krowę»
nim «spójnik komunikujący, że zdarzenie, o którym mowa w zdaniu nadrzędnym, nastąpiło wcześniej niż zdarzenie, o którym mowa w zdaniu podrzędnym»
on «zaimek, który odnosi się do osób nieuczestniczących w rozmowie, a także do przedmiotów i zjawisk»
go-go [wym. gogo]
1. «taniec erotyczny wykonywany przez skąpo odziane tancerki, tańczące wokół pionowej rury»
2. muz. «odmiana muzyki hip hop; też: taniec wykonywany w takt tej muzyki»
Jego, Jej Cesarska Mość «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany w stosunku do cesarza»
Jego, Jej Dostojność «forma zwracania się do osób zajmujących wysokie stanowiska, godności»
Jego, Jej Ekscelencja «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany w stosunku do dostojników państwowych i kościelnych»
Jego, Jej Królewska Mość «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany w stosunku do króla»
Jego, Jej Książęca Mość «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany w stosunku do księcia»
Jego, Jej Wysokość «forma zwracania się do osób z rodziny królewskiej lub książęcej»
Jego Magnificencja, Jej Magnificencja «zwrot grzecznościowy używany w stosunku do rektora wyższej uczelni»
Jego Przewielebność, Jego Wielebność «formy zwracania się do wyższych duchownych»
fukugo, fuku-go «konkurencja w karate, w której zawodnicy na przemian konkurują ze sobą w walce bezpośredniej lub jednoczesnych pokazach technicznych»
go in [wym. go in] socjol. «taktyka protestu bez użycia siły»
gokart, go-cart, gocart [wym. gokart] «jednoosobowy samochód wyścigowy bez nadwozia»
• gokartowy
im- I zob. I in-.
im- II zob. II in-.
Jego Eminencja «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany w stosunku do wysokich rangą dostojników kościelnych»
Jego Miłość «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany dawniej w stosunku do osób zajmujących wysoką pozycję społeczną»
Jego Świątobliwość «zwrot grzecznościowy, tytularny, używany w stosunku do przywódców religijnych»
number one [wym. namber an] «najważniejsza osoba lub rzecz»
on call [wym. on kol] «kredyt bankowy udzielony pod zastaw papierów wartościowych, do zwrotu na każde żądanie»
one-step [wym. anstep] «amerykański taniec towarzyski w stylu ragtime»
online, on-line [wym. onlajn] «dokonywany za pośrednictwem sieci komputerowej, głównie Internetu»

Zasady pisowni i interpunkcji

[170] 46.1. Przed czasownikami
[182] 46.13. Przed przymiotnikami i imiesłowami przymiotnikowymi
[180] 46.11. Przed rzeczownikami
[178] 46.9. Przed przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym
[177] 46.8. Przed przysłówkami niepochodzącymi od przymiotników
[174] 46.5. Przed zaimkami
[168] 45.3. Z imiesłowami przymiotnikowymi
[181] 46.12. Przed rzeczownikami użytymi w funkcji orzecznika
[175] 46.6. Przed wyrażeniami przyimkowymi
[173] 46.4. Przed liczebnikami
[172] 46.3. Przed imiesłowami przysłówkowymi zakończonymi na -ąc i -łszy, -wszy oraz formami nieosobowymi zakończonymi na -no, -to
[179] 46.10. Przed przysłówkami wtedy, gdy partykuła nie jest nie tylko zaprzeczeniem, ale też wprowadza przeciwstawienie
[167] 45.2. Z przymiotnikami
[166] 45.1. Z rzeczownikami
V. Pisownia łączna lub rozdzielna
[169] 45.4. Z przysłówkami utworzonymi od przymiotników
[4] 1.4. Zasada konwencjonalna
[363] 90.A.2. Wyrazy wprowadzające zdanie podrzędne
[171] 46.2. Przed wyrazami brak, można, potrzeba, trzeba, warto, wiadomo, wolno, które mają znaczenie czasownikowe
[176] 46.7. Przed partykułami byle, lada
[192] 53.4. W przeciwstawieniach logicznych, w których człon drugi jest pisany wielką literą
[337] 87.1. Kropka po skrócie wyrazu
[164] 44.2. Po rzeczownikach, przymiotnikach, imiesłowach przymiotnikowych, przysłówkach, liczebnikach, zaimkach innych niż przysłowne
[213] 55.9. Skróty składające się z pierwszej i ostatniej litery wyrazu skracanego
[157] 42. Pisownia końcówek -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście
45. Pisownia łączna partykuły nie
46. Pisownia rozdzielna partykuły nie
[163] 44.1. Po nieosobowych formach czasownika
[194] 53.6. Przed końcówkami -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście
94. Pytajnik
[154] 39. Pisownia partykuł -że, -ż, -li, -ć
[367] 90.B.4. Imiesłów zakończony na -ąc, -łszy, -wszy
[378] 90.G.3. Przecinek przed spójnikami powtórzonymi, pełniącymi identyczną funkcję
[198] 54.2. Jednostki niepodzielne
Niektóre orzeczenia Rady Języka Polskiego
[135] 25. Pisownia zestawień typu artysta malarz (...)
[394] 92.2. Przed wyrazami, których czytelnik nie może w określonym kontekście oczekiwać
[131] 20.32. Skrótowce używane w znaczeniu nazw pospolitych, a nie jako jednostkowe nazwy
[308] 76.B. Transkrypcja współczesnego alfabetu rosyjskiego
[319] 78.B. Uwagi szczegółowe do transkrypcji wyrazów ukraińskich
[326] 79.B. Uwagi szczegółowe do transkrypcji wyrazów białoruskich
[84] 18.27. Nazwy indywidualne (jednostkowe) urzędów, władz (...)
[382] 90.H.4. Przed wyrazem jako (= w charakterze, w roli)
[165] 44.3. Cząstki bym, byś, by, byśmy, byście jako połączenie spójnika by (...)
[365] 90.B.2. Połączenia przysłówków, zaimków lub wyrażeń przyimkowych ze spójnikami
[87] 18.30. Jednowyrazowe nazwy nagród
[8] 3.2. Końcówka -ą w wybranych formach deklinacyjnych
[71] 18.14. Nazwy imprez międzynarodowych lub krajowych, którym organizatorzy chcą nadać specjalny tytuł
[104] 20.5. Nazwy kierunków filozoficznych, kulturowo-artystycznych, społeczno-politycznych itp., utworzonych od nazwisk ich twórców
[70] 18.13. Nazwy świąt i dni świątecznych w odróżnieniu od ich nazw opisowych
[237] 60.2. Pisownia imion, ze względu na ich funkcję identyfikacyjną
[13] 5.1. Połączenia om, on, em, en piszemy w wyrazach zapożyczonych
[14] 5.2. Połączenia om, on, em, en piszemy w wyrazach rodzimych przed przyrostkami -ka, -ko, np.
[93] 18.36. Skrócone nazwy instytucji i ich działów
83. Znaki interpunkcyjne i ich funkcje

Porady językowe

nie wolno jest
21.12.2009
Witam!
W podręczniku akademickim, z którego korzystam, wielokrotnie spotkałam się z wyrażeniem nie wolno jest + bezokolicznik. Znałam to wyrażenie w postaci nie wolno + bezokolicznik, dlatego niezmiernie mnie tamta konstrukcja zdziwiła. Czy jest poprawna?
nie z czasownikami
12.04.2010
Spór dotyczy pisowni czasownika nie doświetlić/ać. Moim zdaniem powinna być rozłączna: nie doświetlić, nie doświetliłem... Wg mojego oponenta: „Jest różnica między nie doświetlać a niedoświetlać. Nie doświetlać – nie dodawać dodatkowego światła. Niedoświetlać – ustawić parametry ekspozycji, przy których zdjęcie będzie ciemniejsze niż powinno. Zdania: «Celowo niedoświetliłem tego zdjęcia» i «Celowo nie doświetliłem tego zdjęcia» oznaczają różne działania i nie są równoważne”.
nie i już!
15.02.2015
Dzień dobry,
spotkałem się gdzieś na portalu społecznościowym z określeniem nieheteroseksualny. Zżera mnie ciekawość czy istnieje w języku polskim takie słowo, a jeśli istnieje, to co oznacza (niestety sam nie poradziłem sobie z odpowiedzią na to pytanie ze 100% pewnością)? W przypadku jeśli jednak nie istnieje takie słowo w języku polskim, a jest to pewnego rodzaju słowotwórstwo, chciałbym wiedzieć jak się mają do tego heteroseksualny i homoseksualny. Jeśli to możliwe, proszę o odpowiedź.

Ciekawostki

Mówimy żartobliwie „Złego diabli nie wezmą (nie biorą)”, uspokajając kogoś, kto obawia się o czyjeś zdrowie lub życie.
Mówimy „Nie mów hop, póki nie przeskoczysz”, gdy chcemy kogoś ostrzec, aby się nie cieszył, zanim czegoś nie skończy.
Mówimy, zwykle do dziecka, „Żeby kózka nie skakała, toby nóżki nie złamała”, mając na myśli to, że nadmierne dokazywanie może się źle skończyć.
Mówimy „Co było, a nie jest, nie pisze się w rejestr”, mając na myśli to, że komuś, kto poprawił swoje postępowanie, nie można ciągle pamiętać dawnych win.
Mówimy „Nie szata zdobi człowieka” lub „Nie suknia zdobi człowieka”, aby zaznaczyć, że ważniejsze jest to, jaki ktoś jest, zwłaszcza pod względem moralnym, niż jak wygląda.
Mówimy „Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło”, mając na myśli to, że każda sytuacja, nawet niekorzystna, może obrócić się na naszą korzyść.
Mówimy „Nie taki diabeł straszny (jak go malują)”, mając na myśli to, że rzeczywistość nie jest tak zła lub trudna, jak się wydaje.
Mówimy „Nie kijem go, to pałką”, mając na myśli to, że zawsze można osiągnąć cel lub zmusić kogoś do czegoś, jeśli nie takim, to innym sposobem. Wyrażenie potoczne.
Mówimy „Święty Boże nie pomoże”, mając na myśli sytuację kogoś, komu nikt i nic nie może już pomóc. Jeśli znowu dostanie pałę, to wtedy Święty Boże nie pomoże i czarne przepowiednie Alicji sprawdzą się jak amen w pacierzu.
Mówimy „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiło”, mając na myśli to, że nie należy komuś robić tego, czego sami nie chcielibyśmy doznać od innych.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... dwa tygodnie - pod koniec sierpnia i na początku września - bombowce ich szalały przeciw angielskim lotniskom, podczas gdy niemieccy myśliwcy starali się...
  • ... ta szarada. A tam, gdzie trzeba - pieniędzy nie ma".

    Skąd
    je wziąć? Prezydent Francji Jacques Chirac zaproponował trzy alternatywne źródła. Pierwsze...
  • ... może być tak spokojna - jęknął młody żonkoś. - Dlaczego mama jej nie zabroni?
    - A ty, dlaczego nie zabronisz? Przecież jesteś jej mężem...

Encyklopedia

satyryczny, ilustrowany tygodnik społ.-polit. w konwencji gazetowej, wyd. od 1990 Warszawie;
„NIE”, „Niepodległość”,
kadrowa organizacja wojsk. tworzona od wiosny 1944 w celu kontynuowania walki o niepodległość Polski po zajęciu terytorium kraju przez Armię Czerwoną i przejęciu władzy przez komunistów;
gieroj nie mojewo romana
[ros., ‘bohater nie z mojego romansu’],
bohater nie z mojego romansu — nie w moim guście (A. Gribojedow Mądremu biada).
a wy przyjaciele, jakkolwiek siadacie, na muzykantów się nie zdacie (A.I. Kryłow, bajka Kwartet).

Synonimy

nie (negacja składnika zdania)
nie (odpowiedź)
nie (korekta wypowiedzi)
nie (pytanie o potwierdzenie)
ani nie (drgnął)
co by nie (było) pot.
czyj by nie (był) pot.
dokąd by nie (przyjechał) pot.
ile by nie (było) pot.
jak by nie (postąpił) pot.
jaki by nie (był) pot.
kto by nie (był) pot.
nic sobie nie robić (z kogoś, z czegoś)
nie lada (pod względem intensywności)
nie lada (pod względem jakości)
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego