Pan Podstoli

Porady językowe

opodal i nieopodal
12.06.2002
Dlaczego nieopodal (pisane też nie opodal) znaczy to samo co, znacznie rzadsze, opodal? Czy było tak zawsze?

Ukłony dla prof. Krystyny Długosz-Kurczabowej.
Nie, nie zawsze. Dopiero dwudziestowieczne słowniki języka polskiego informują, że nieopodal znaczy to samo co opodal, czyli że są to synonimy. Wcześniej, oczywiście, były to antonimy. Opodal bowiem, a jeszcze wcześniej podal (utworzone od wyrażenia przyimkowego po dali) zgodnie ze swoją strukturą znaczyło ‘z daleka, daleko’. Tu warto dodać, że formą podal posługiwał się m.in. Stanisław Wyspiański, np. „Podal od piasków brzeźnych mogilnik tobie zbudował” (Słownik warszawski); występowała ona też w gwarach, por. np. „Dziadziuś jęli naszego pana pod bok i powiedli podal od gromady” (Słownik warszawski). Podobnie opodal to ‘daleko, w znacznej odległości’, albo - jak mawiano dawniej - ‘przydalej’ (S.B. Linde), por. np. „Dość był opodal dwór od kościoła” (Ignacy Krasicki, Pan Podstoli), „Jest dobry sposób dla twej spokojności, masz wioskę opodal; a tam nikt nam niepotrzebny nie przeszkodzi” (Kajetan Węgierski). Nie ulega wątpliwości, że opodal znaczy tu ‘z dala’.
Z analizy materiału wynika, że opodal występowało często w połączeniu z nieco, por. np. „Miasteczko leży nieco opodal od stacji kolei” (J.I. Kraszewski, SJP), „Zatrzymał się nieco opodal, bo już tyle ludu natłoczyło się przed gankiem, że nie można było tuż dojechać” (Henryk Sienkiewicz, Potop).
Sądzę, że właśnie ten frazeologizm nieco opodal stanowił stadium pośrednie w procesie identyfikacji znaczeniowej pierwotnych antonimów, według schematu:

1. opodal ‘daleko’ – nieopodal ‘blisko’
2. opodal ‘daleko’ – nieco opodal ‘niedaleko’ – nieopodal ‘blisko’
3. (nieco) opodal ‘niedaleko = nieopodal ‘blisko’.

Trudno mi się zgodzić z objaśnieniem prof. W. Doroszewskiego (SJP), że nieopodal to „wzmocnione opodal”.

Dziękuję za dociekliwe pytanie. Łączę serdeczne pozdrowienia
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
przełożony
4.03.2010
Witam,
bardzo interesuje mnie pochodzenie słowa przełożony w rozumieniu 'ktoś, kto jest nad nami, kto jest naszym przełożonym'. Dlaczego akurat przełożony? Próbowałem znaleźć w tym jakiś sens, ale jedyne, co przyszło mi do głowy, to przekształcenie z formy przedłożony, gdzie łożony znaczy 'usytuowany przed nami'. Proszę o pomoc.
Z przyjemnością służę pomocą. Zacznę od charakterystyki gramatycznej: historycznie przełożony to imiesłów bierny czasu przeszłego czasownika przełożyć. Od najdawniejszych czasów był używany w funkcji przymiotnika ‘zwierzchni, nadrzędny’, por. np. siostra przełożona, przełożona klasztoru, pensji; przełożony klubu, zakładu, a następnie w funkcji rzeczownika ‘zwierzchnik, szef, pryncypał’, por. np. staropolskie przełożony nad miastem 'burmistrz', przysłowie Przełożony ma mieć uszy na obie strony, „W rozporządzeniu rzeczy na świecie (...) trzeba, iżby jedni byli przełożonymi, a drudzy pod władzą” (I. Krasicki, Pan Podstoli).
Wyjaśnienia wymaga znaczenie czasownika przełożyć (przekładać). Otóż miał on wiele znaczeń, m.in. ‘przenieść’, ‘przewracać’, ‘przetłumaczyć’, ‘przegrodzić’ oraz ‘dawać pierwszeństwo komu’, ‘robić kogo zwierzchnikiem’, ‘stawiać wyżej kogo od kogo, czego’, por.: „Antepono – przekładam jednego nad drugiego, wyżej ważę” (J. Mączyński, XVI w.), „Król go nad wojskiem, nad konsyliarzami przełożył” (Troc), „Przełożył go nad wojskiem” (A. Naruszewicz); także: „Przekładamy zalotne mężatki nad panny” (L. Borkowski-Dunin), „Serce twoje przedkładam nad wszelki dar złoty” (J. Słowacki).
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... Na drodze prawnej chciano więc zrealizować ideał plebana, nakreślony w Panu Podstolim (1778), który#jak pisał autor tej powieści, Ignacy Krasicki#"nie...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


Walentynkowy e-book do pobrania

Chcesz wiedzieć, jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych? Ten e-book jest dla Ciebie.

Czułe słówka, czyli… Jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych?

Wyślij

POBIERZ DARMOWY WALENTYNKOWY E-BOOK!