na podstawie słownika ortograficznego

Porady językowe

nazwiska obce na -o
5.07.2006
Komentatorzy mundialu nie odmieniają nazwisk kończących się na ‑o – włoskich (Gattuso), portugalskich (Figo, Tiago, Ronaldo), hiszpańskich (Cambiasso, Mascherano, Salgado), a także imienia Rio (piłkarz angielski Rio Ferdinand). Słownik ortograficzny ogólnie pisze jedynie o Włochach, Hiszpana Picassa odmienia, a Portugalczyka Vasco (w haśle V. da Gama) – nie. Czy i jak odmieniać wspomniane nazwiska?
Podstawowa reguła odmiany niesłowiańskich nazw własnych w języku polskim stwierdza, że jeśli tylko możemy je odmieniać (tzn. znajdujemy właściwy wzorzec odmiany), powinniśmy to robić. W związku z tym powinniśmy odmieniać nazwiska niesłowiańskie zakończone na ‑o i zwykle to robimy, mówimy przecież o obrazach Canaletta, dramatach Pirandella itp.
Istnieją jednak pewne przeszkody, które czasem powstrzymują nas od tego. Nie odmieniamy zakończonych na ‑o imion i nazwisk krótkich, np. Eco, ponieważ formy odmienione nazwiska trudno byłoby powiązać z jego formą podstawową. Ta trudność z odtworzeniem formy mianownika na podstawie form przypadków zależnych dotyczy zresztą też innych nazwisk, np. formy Ronalda, Ronaldowi, Ronaldem, Ronaldzie mogą pochodzić od Ronald i Ronaldo, ta niejednoznaczność tłumaczy zwyczajowe nieodmienianie przydomka Ronaldo. Stąd też bierze się nieodmienność niektórych nazwisk, np. Brando, Castro, Franco, których formy odmienione byłyby niejednoznaczne (np. narzędnikowa forma z Frankiem może pochodzić od Franek, Frank, Franco).
Jest też zwyczaj językowy, na który mocno wpływają komentatorzy telewizyjni. Wiadomo, jak odmieniać nazwisko Gattuso, ale nie ma zwyczaju jego odmieniania.
Trzeba jednak zaznaczyć, że nieodmienność nazw na ‑o, choć wygodna, może prowadzić do nieporozumień, ponieważ nieodmienność imienia lub nazwiska tego rodzaju wskazuje na płeć żeńską posiadacza. To prawda, że w kontekstach piłkarskich raczej nie może dojść do nieporozumienia, jeśli jednak kontekst nie będzie dość wyrazisty, wyrażenia typu do Alonso, z Cannavaro mogą być zrozumiane niewłaściwie. Rozwiązaniem w takim wypadku może być użycie z nazwiskiem odmienianego imienia lub innego wyrazu, a więc stosowanie form o Luisie Figo, generale Franco itp.
Jan Grzenia, Uniwersytet Śląski
nazwy rosyjskich miejscowości zakończone na -oje
16.09.2014
Szanowni Państwo,
skoro mówimy – jak wiadomo – w Zakopanem (nie: w Zakopanym) oraz – jak każe np. NSPP PWN – w Michajłowskiem (nie: w Michajłowskim), to dlaczego dr Jan Grzenia (poparty po latach przez prof. M. Bańkę) konsekwentnie pisze o PierwomajskIM, o ZnamienskIM i o MiednYM? I czym należy tłumaczyć skrót ndm widniejący w słownikach przy haśle Miednoje?
Mianownikowe formy tych nazw rosyjskich to Pierwomajskoje, Znamienskoje i Miednoje oraz Michajłowskie – spolszczona forma nazwy Michajłowskoje. Ostatnią z tych nazw w formie spolonizowanej podawał już Słownik ortograficzny języka polskiego wraz z zasadami pisowni i interpunkcji pod red. M. Szymczaka (1976). Pozostałe nazwy nie mają form spolszczonych, należy je wobec tego odmieniać tak, jak podałem w poradzie nazwy rosyjskich miejscowości zakończone na -oje. W związku z tym, że Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN jako podstawową podaje formę Michajłowskoje, powinno też być w Michajłowskim. Końcówka -em w nazwach odmienianych przymiotnikowo występuje tylko na zasadzie wyjątku (por. np. w Wysokiem Mazowieckiem, ale w Ustroniu Morskim) i stosowanie jej do częściowo spolszczonych nazw obcych nie wydaje się sensowne.
Słowniki zalecają nieodmienność nazwy Miednoje zapewne na podstawie zwyczaju językowego, przypominam sobie, że w publikacjach związanych ze zbrodnią katyńską zwykle pisze się o Miednoje. Jest to jednak nazwa słowiańska, należałoby ją więc odmieniać.
Jan Grzenia
liczebniki i wyrazy pochodne w słownikach
28.03.2003
Szanowni Państwo!
W Słowniku ortograficznym podane są formy: dwustuletni (a. dwóchsetletni) i trzystoletni (a. trzechsetletni). Nie ma formy trzystuletni – czy jest niepoprawna? Co z czterystoletni (czterystuletni)? Proszę o uzasadnienie.
Przejrzenie jakiegokolwiek słownika ujawnia zaskakujące luki w opracowaniu liczebników i wyrazów pochodnych. Na przykład w 11-tomowym Słowniku języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego wśród haseł typu dwulecie, trzylecie, ... dziesięciolecie zabrakło ośmiolecia. Wśród większych liczb przeoczenia są jeszcze wyraźniejsze, np. z przedziału 11–19 słownik zanotował tylko piętnastolecie i dziewiętnastolecie.
Podaję te przykłady na dowód, że słowniki są względnie dobrym źródłem informacji o tym, co w nich jest, dużo gorszym zaś – o tym, czego w nich nie ma. Mówiąc prościej: na podstawie braku jakiegoś słowa w słowniku nie można wyciągać daleko idących wniosków, np. że tego słowa nie ma w języku albo że jest niepoprawne. Żaden słownik nie jest kompletny.
Jak wynika z Korpusu Języka Polskiego PWN, forma trzystuletni, której nie podają słowniki, jest używana częściej niż trzystoletni i trzechsetletni. Kierując się analogią, należałoby za poprawne uznać też formy czterystoletni, czterystuletni, a nawet czterechsetletni. Dwóch pierwszych jednak nie ma w Korpusie w ogóle, mimo że liczy on – bagatela – 66 milionów słów. Jest za to ostatnia, czterechsetletni.
Spójrzmy na inne liczby, gdzie cytatów jest więcej. Dwustuletni w Korpusie PWN występuje 24 razy, dwusetletni raz, a dwóchsetletni też raz. Pięćsetletni – 6 razy, pięciusetletni – ani razu. Siedemsetletni – 3 razy, siedmiusetletni – raz. Trudno na podstawie tych liczb sformułować jakieś reguły dotyczące tworzenia przymiotników na -letni od liczebników z przedziału 100–900. Trzeba zaufać własnej intuicji i słownikom, licząc się z tym, że w użyciu są też formy w słownikach nieobecne, a niekoniecznie przez to niepoprawne.
Mirosław Bańko
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


E-BOOK na DZIEŃ JĘZYKA OJCZYSTEGO

Poprawnej polszczyzny warto uczyć się przez całe życie!
Poznaj odpowiedzi językoznawców na najczęściej zadawane pytania.

18 najczęściej zadawanych pytań w internetowej poradni językowej PWN

Wyślij
Dzień Języka Ojczystego – pobierz darmowy e-book!