w ogóle

Wielki słownik ortograficzny

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

wcale i w ogóle
5.11.2008
Szanowni Państwo,
mam pytanie odnośnie słów wcale i w ogóle. Czy słowo wcale ma wydźwięk negacji? Spotkałem sie w literaturze z jego użyciem jako synonimu wyrażeń w całości lub całkiem, dopiero użycie (lub nie) z przeczeniem określało zabarwienie frazy (negacja lub nie) np. „Dziura była wcale duża”.
Podobnie z wyrażeniem w ogóle. Literalnie znaczenie raczej powinno być według mnie zbliżone do ogólnie.
Pozdrawiam serdecznie,
Michał Brandt
Na wstępie wyjaśnienie historyczne: przysłówek wcale jest wyrazem złożonym z przyimka w oraz cale, tj. formy Msc. lp. przymiotnika cał, cało (współcześnie zachowanego tylko w tzw. odmianie zaimkowej cały, całe). Przez długi czas utrzymywała się pisownia rozłączna w cale. Pierwotne jego znaczenie to ‘w całości, nienaruszenie, bez szwanku’, por. np. „Weź pieprzu w cale”, tzn. ‘w całości’, czyli ‘niemielonego’; „Owce uszły w cale”, tzn. ‘bez szwanku’, „Tu wszystko jest w cale i nic Turcy nie naruszyli”, tzn. ‘w całości, bez szwanku, nienaruszone’.
Następnie znaczenie wyrazu – który stopniowo tracił związek z przymiotnikiem cał(y) – ulegało modyfikacjom, por. 1) ‘zupełnie, całkowicie’, np. „Wcale bitwę przegrał; wcale jestem twój sługa”; zachowane do dziś tylko w kontekstach z negacją, np. nie widać go wcale, wcale nie jest taki zły; 2) ‘nic podobnego, właśnie, że nie’ w odpowiedziach typu: „Źle się czujesz? – Wcale nie!”; „Zwariowałeś? – Wcale nie!”; 3) ‘bynajmniej’, np. „Nie twierdzę wcale, że to ty powiedziałeś”; 4) ‘dość’, np. „Wcale ładna dziewczyna”. Podwojone wcale, wcale ma znaczenie ‘zupełnie dobrze’, np. „Wyglądała wcale, wcale”. Ostatnie trzy znaczenia są charakterystyczne dla potocznej odmiany polszczyzny.
Przysłówek w ogóle (składający się z przyimka w oraz ogóle – formy Msc. lp. rzeczownika ogół) ma znaczenia: 1) ‘ogólnie, ujmując rzecz w całości, uogólniając; podsumowując’, np. „W ogóle to spotkanie było udane”; „W ogóle to wypracowanie było dobre”; 2) ‘całkiem, całkowicie’, np. „On w ogóle się nie wstydził”; „Czy w ogóle nie będzie padać?”. Ponadto w użyciu, zwłaszcza w potocznej odmianie polszczyzny, są dwa frazeologizmy: i w ogóle, np. „Źle się czuje i w ogóle”, „Ma same dwóje i w ogóle” (występujący na końcu wypowiedzi, informujący o tym, że można by jeszcze wiele powiedzieć na dany temat, ale rezygnujemy z tego), oraz i w ogóle, i w szczególe (wyrażenie informujące o tym, że wypowiedź dotyczy zarówno spraw ogólnych, jak i szczegółowych).
Krystyna Długosz-Kurczabowa, Uniwersytet Warszawski
A tak w ogóle
31.12.2015
Czy w zwrotach typu A tak w ogóle, to [...], A tak w ogóle, gdzie [...], A tak na serio, [...] powinno się lub można stawiać przecinek?
Formalnie rzecz biorąc, nie ma konieczności stawiania przecinka we wskazanych miejscach. Wyrażenia: a tak w ogóle, a tak w ogóle to, a tak na serio służą wyrażeniu stosunku mówiącego do tematu rozmowy, zmianie tematu rozmowy, uściśleniu itd. (na te funkcje wskazują użycia odnotowane w Narodowym Korpusie Języka Polskiego). Można to wszystko robić mniej lub bardziej wyraziście – co się przekłada na rozstrzygnięcia interpunkcyjne. Na przykład zdanie: A tak w ogóle to nie lubię zimy, wypowiedziane bez pauz, jako jednolita fraza, jest słabsze pod względem modalności niż wypowiedziane z pauzą zdanie: A tak w ogóle, to nie lubię zimy lub A tak w ogóle – to nie lubię zimy, które można sparafrazować następująco: ‘chcę podkreślić, że nie lubię zimy’.

Podobnie będzie z parą zdań: A tak na serio co o tym myślisz? i A tak na serio: co o tym myślisz? W tym wypadku dodatkowo zmienia się odniesienie wyrażenia a tak na serio. W pierwszym zdaniu pytamy o to, co w istocie ktoś myśli o rzeczy, która jest przedmiotem ciągnącej się rozmowy, w drugim zaś zmieniamy czyjś kierunek myślenia i prosimy, by nasz rozmówca wypowiedział się na temat tego, co jest (powinno być) przedmiotem dyskusji (i przestał na przykład żartować na zupełnie inny temat). Pierwsze zdanie, wypowiedziane bez pauzy, sparafrazowalibyśmy: ‘a tak naprawdę co o tym myślisz?’, drugie zaś, z wyraźnym przystankiem w mówieniu i intonacją opadającą: ‘porozmawiajmy poważnie; powiedz, co o tym myślisz’.
Agata Hącia
W ogóle nie odmieniać nazwisk?
6.12.2014
Szanowni Państwo,
na naszej stronie (iberoameryka.wordpress.com) często piszemy o obecnym prezydencie Meksyku, którego nazwisko brzmi Enrique Peña Nieto (jedno imię i dwa nazwiska). Według polonistów, z którymi się konsultowaliśmy, poprawna jest deklinacja według modelu Zola + Picasso. Niestety wzbudziła ona oburzenie znacznej części redakcji, która proponuje w ogóle nie odmieniać nazwisk albo chociaż zachować pierwsze nazwisko nieodmienne, a drugie odmieniać jak Moniuszko. Która wersja jest najlepsza?
Dziwi mnie, że redakcja proponuje „w ogóle nie odmieniać nazwisk”. Mam nadzieję, że chodziło Państwu tylko o niektóre nazwiska, głównie obce. Nazwiska – czy też nazwisk – prezydenta Meksyku też można nie odmieniać, jeśli się odmieni jego imię (Enriquego Peña Nieto). Można nawet – zgodnie z tą samą uwagą zawartą w haśle problemowym Nazwiska w Nowym/Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN – nie odmieniać prezydentowi Meksyku niczego, jeśli towarzyszy mu odmienione słowo prezydent (prezydenta Enrique Peña Nieto).
W zasadzie nie ma nic złego w tym, żeby odmieniać wszystko, jak doradzono Państwu wcześniej, tylko że taka odmiana jest trudna, por. Enriquego Peñi Nieta (pierwszy człon przymiotnikowo, drugi jak nazwiska typu Zola, trzeci jak Picasso czy Canaletto).
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski

Ciekawostki

W OGÓLE
W wymowie zwykle akcentujemy o, i wtedy samogłoska zapisywana ó w ogóle nie jest słyszalna.

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... są te skarpetki. Tylko tak jeszcze na prawą stronę, to w ogóle będzie świetnie.

    Przynajmniej chociaż raz chciałabym mieć moje skarpetki, jak...
  • ... oczu to ma ojca.
    Tak.
    Danusia też bardzo ładnie wyglądała.
    W ogóle ładna para była z nich. Danusi była bardzo szczupło wyglądała...
  • ... tym samookreślaniu zawiera się odpowiedzialność i wyraża się stopień zaangażowania w ogół problemów danych czasów. I tu właśnie zaczyna się, nigdy ostatecznie...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego