taksówka

Wielki słownik ortograficzny

taksów•ka -w•ce, -w•kę; -wek

Słownik języka polskiego

taksówka «samochód służący do przewożenia ludzi lub towarów za opłatą według ustalonej taryfy»
• taksówkowy • taksówkarz

Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

Porady językowe

pleksi
11.06.2014
Zastanawiam się, jakiego rodzaju jest rzeczownik pleksi. Niepoprawna forma pleksa sprawia, że zazwyczaj kojarzy się on z rodzajem żeńskim, ale z drugiej strony właściwie użyty synonim szkła akrylowego pochodzi od słowa pleksiglas, a więc może jednak rodzaj męski (na co wskazywałaby końcówka) lub nijaki (jak szkło)?
Pleksi – jak taksi – jest rodzaju nijakiego. Jest to zgodne z zakończeniem tego słowa i rodzajem gramatycznym pojęcia nadrzędnego, tzn. szkła.
Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski
  1. 11.06.2014
    Odpowiedź na temat pleksi jest oczywiście statystycznie słuszna, jednak pytania naszych Czytelników zwykle rodzą się z zetknięcia z formą budzącą uzasadnione wątpliwości, ale realną. Poszukałem co nieco i wątpliwość się potwierdziła, bo rzeczywiście mamy do czynienia z wariantywnością rodzaju gramatycznego i samej nazwy szkła akrylowego, zwanego na dodatek metapleksem.
    Pleksiglas bywa bowiem nazywany także, i to przez fachowców, pleksą: „PET jest materiałem podobnym z wyglądu do cienkiej pleksy, jednak zdecydowanie bardziej odporny[m] na pęknięcia i złamania’’ (1); „(...) są dwa rodzaje pleksy. Jeden to pleksa wylewana (cast), droższa i lepsza do grawerowania, i pleksa wytłaczana (extruded) – tańsza, ale nadaje się najwyżej do cięcia’’ (2).
    Dlaczego forma pleksa ma być uznawana za niepoprawną? Potoczna – owszem, ale procesy adaptacji obcych nazw technicznych bywają przecież różne.
    Być może forma żeńska powstała na skutek wymowy grupy si jak sy. Skoro coś było wykonane z pleksy (rzeczownik nieodmienny), to domyślać się można było mianownika pleksa. W każdym razie istnieją wyraźnie żeńskie użycia rzeczownika pleksi: „A jeżeli chodzi o wyświetlanie to sądzę, że jakby pleksi była wygrawerowana na CNC, toby jeszcze ładniej to wyglądało’’ (3; zmodyfikowałem ortografię – A.C.).
    Innym wytłumaczeniem żeńskości pleksi może być elipsa – zamiast szyba z pleksi pojawia się (ta) pleksi: „Zapewne wszyscy myśleli, że w trakcie spotkania Florida Panthers i Detroit Red Wings na tafli pojawi się ekipa, która wstawi nową pleksi i problem szybko zostanie rozwiązany’’ (4).
    A skoro Profesor Bańko przywołał taksi jako analogię, to zwróćmy uwagę, że i ten potoczny synonim taksówki miewa rodzaj żeński. Np.: „Napisałam list i przyjechała taksi (5)’’. Co więcej, WSPP PWN enigmatycznie informuje, że taxi w znaczeniu 'napis na taksówce lub na znaku informującym o postoju taksówek' może mieć rodzaj żeński lub nijaki.
    Sprawa zatem nie jest więc w pełni przezroczysta.
    Artur Czesak, Uniwersytet Jagielloński
  2. 11.06.2014
    Dziękując dr. Arturowi Czesakowi za ten wnikliwy i elegancki dopisek, chciałbym zauważyć, że to pleksi ma przewagę nad tą pleksi i tą pleksą nie tylko pod względem statystycznym, ale i instytucjonalnym. Słowniki bowiem to swego rodzaju instytucje, które kodyfikują użycie słów, a w słownikach tej pleksi ani tej pleksy chyba dotąd nie ma. Może to oczywiście wynikać tylko z niedostatecznego rozeznania się w języku, z nie dość głębokiej analizy, a nawet z uprzedzeń. Przywołany w dopisku przykład WSJP zdaje się zapowiadać, że sytuacja w leksykografii będzie się zmieniać w kierunku coraz większej wariantywności. Oby tak było!
    MB
kobieta za kierownicą
30.01.2007
Jak można by nazwać kobietę kierowcę, skoro terminy kierowniczka i kierownica są już zajęte?
Nie tylko kierowniczka i kierownica są już zajęte, ale także szoferka. Sam język pokazuje, że dla kobiet za kierownicą miejsca po prostu nie ma. Można by też powiedzieć, że język polski pokazał kobietom język. Ale to może już przesada.
A co na to słowniki? Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN podaje: „(ten kierowca, nie: ta kierowczyni) «kobieta mająca prawo jazdy»: Była dobrym (nie: dobrą) kierowcą. Zatrudniliśmy w zakładzie dwóch nowych kierowców, panią Kowalską i panią Nowak. □ K. czegoś: Kierowca taksówki jechała szybko”.
Mirosław Bańko, PWN
seks czy sex?
23.11.2007
Słowniki ortograficzne i języka polskiego podają sex jako oboczną formę słowa seks. Mamy także sex appeal, sex shop i sexy. Pisanie x zamiast ks jest częstym zabiegiem marketingowym, ostatnio pojawiły się bowiem filmy Sex w Brnie i Śmiertelnie sexowna. Czy pisownia przez x jest tutaj uzasadniona? Jest też hasło promujące jeden z filmów: „Zemsta jest sexi”, a co rusz można w rozmaitych sloganach przeczytać o textach i że coś jest robione na maxa. Co Państwo o tym sądzą?
Słowo sex wcale nie jest używane na równi ze słowem seks, trudno nawet nazwać je rzadszym wariantem. Pojawia się, owszem, w reklamach i na szyldach, tu może nawet częściej niż seks, ale w tekstach, gdzie dominuje funkcja komunikatywna, jest właściwie nieobecne.
Tytuł Sex w Brnie wydaje mi się pretensjonalny, ale może dystrybutorowi właśnie o to chodzi, aby zwracał uwagę. Tytuł Śmiertelnie sexowna jest zapisany z błędem – powinno być seksowna, gdyż wyrazy pochodne silniej się adaptują do polszczyzny niż ich podstawy słowotwórcze, por. taxi lub taksi, ale tylko taksówka. Warto też zwrócić uwagę na miejscownik: mamy sex i seks, ale rozmawiamy o seksie, nie o sexie (nawet w Brnie).
Zemsta nie jest sexi, tylko sexy, tak jak po angielsku. Może sexi nasunęło się komuś przez analogię do taxi?
Na maksa to zwrot potoczny, w języku potocznym ważna jest ekspresja, więc jeśli ktoś sądzi, że na maxa brzmi dobitniej albo bardziej stylowo, niech tak pisze – potocznie wolno. Texty jednak to już licentia poetica.
Mirosław Bańko, PWN

Korpus języka polskiego

Autentyczne przykłady użycia w piśmie i mowie zgromadzone w Korpusie
  • ... portfelu. Starczy na przeżycie czterech dni. Ulicą akurat przejeżdżała wolna taksówka. Zatrzymałem ją i kazałem się wieźć do jednego z podrzędniejszych...
  • ... tak walnie, i tak już przecież do domu będzie wracał taksówką). A gospodarz dolewa do szklanek soku z kartona z czystą...
  • ... zły mężczyzna, zły seks...
    Znasz to uczucie? Może nie było
    taksówki i wina albo nie musiałaś go tak kusić, bo znaliście...
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego


Walentynkowy e-book do pobrania

Chcesz wiedzieć, jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych? Ten e-book jest dla Ciebie.

Czułe słówka, czyli… Jak zwracają się do siebie Polacy w sytuacjach intymnych?

Wyślij

POBIERZ DARMOWY WALENTYNKOWY E-BOOK!